Ichki monolog

Ichki monolog – personajning moddiylashmagan, oʻziga qaratilgan va ichidagina kechuvchi nutqi; badiiy psixologizmning bevosita shakli. I.m. shartli ravishda inson ongida kechayotgan oʻylov (his etish) jarayoni sifatida qabul qilinadi. Personaj ruhiyatini tasvirlash vositasi sifatida I.m. antik dramaturgiyadayoq maʼlum boʻlgan, uygʻonish davridan boshlab, ayniqsa, keng qoʻllanila boshlagan. Dramatik asarlardagi I.m.larda “ikki karra shartlilik” kuzatiladi. Chunki dramadagi I.m. moddiylashadi –talaffuz etiladi, lekin personaj sahnada yolgʻizligi va nutqining oʻziga qaratilgani shartlilik asosida bu gaplarni haqiqatda voqe boʻlmagan, balki uning ongida kechgan jarayon imitatsiyasi deb qabul qilishni taqozo etadi. Shunga oʻxshash, personajning boshqa personajlar bilan muloqot chogʻida “chetga” gapirishi ham haqiqatda gapirilmagan deb qabul qilinadi. Yangi davr rivoyaviy epik asarlarida ham I.m. sahnaviylik xususiyatini saqlab qoladi: uning vositasida personaj yuz berayotgan voqealarni mushohada qiladi, izlanadi, oʻzini taftish qiladi, izhor etadi, iqror qiladi va h. – shu tarzda uning ruhiyati dramatiklashtiriladi. Inson ichki olami, uning tuygʻu-kechinmalarini birinchi oʻringa qoʻygan sentimentalizm adabiyoti I.m.ni keng istifoda etish bilan birga, uning imkoniyatlarini kengaytirishga ham katta hissa qoʻshdi. Realistik adabiyot esa I.m.ni inson ongida kechuvchi jarayonlarga yaqinlashtirishga intildi. Gap shundaki, realizmga qadar I.m. grammatik jihatdan tartibga solinadi, unda mantiqiy izchillik kuzatiladi. Haqiqatda esa inson ongidagi oʻylov (his etish) jarayoni bunday batartib kechmaydi: unga ziddiyatlar, paradokslar, chalgʻishlar, uzilishlar va sh.k.lar ham xosdir. Realistik adabiyot, bir tomondan, oʻylov jarayonini tartibga solishni mukammallashtirdi, ikkinchi tomondan, uning murakkab tomonlarini ham aks ettirishga intilgani uchun I.m.ga oʻrni bilan grammatik va mantiqiy jihatdan izchil tartibga solinmagan unsurlarni ham kiritdi. Xususan, L.N.Tolstoy va F.M.Dostoyevskiy asarlarida I.m. personaj ongida yozuvchi aralashuvisiz kechayotgan jarayon tasviri sifatida berilib, ong va ongosti qatlamlari faoliyatini butun murakkabligi, ziddiyatlari bilan tasvirlashga harakat kuzatiladi. Bu ikki adib tajribalari asosida I.m.ni butkul erkin kechayotgan psixik jarayon sifatida tasvirlash, xuddi shunday effekt hosil qilishga intilish kuchaydi va buning natijasi sifatida XIX – XX asrlar chegarasida I.m.ning “ong oqimi” shakli vujudga keldi (q. ong oqimi).

Hozirgi adabiyotda ham I.m. personaj ruhiyatini tasvirlashning eng muhim vositalaridan biri boʻlib, uning asrlar davomida sayqallangan turli shakllaridan personaj ruhiyatini ochib berishda keng foydalanilmoqda.

Ички монолог – персонажнинг моддийлашмаган, ўзига қаратилган ва ичидагина кечувчи нутқи; бадиий психологизмнинг бевосита шакли. И.м. шартли равишда инсон онгида кечаётган ўйлов (ҳис этиш) жараёни сифатида қабул қилинади. Персонаж руҳиятини тасвирлаш воситаси сифатида И.м. антик драматургиядаёқ маълум бўлган, уйғониш давридан бошлаб, айниқса, кенг қўлланила бошлаган. Драматик асарлардаги И.м.ларда “икки карра шартлилик” кузатилади. Чунки драмадаги И.м. моддийлашади –талаффуз этилади, лекин персонаж саҳнада ёлғизлиги ва нутқининг ўзига қаратилгани шартлилик асосида бу гапларни ҳақиқатда воқе бўлмаган, балки унинг онгида кечган жараён имитацияси деб қабул қилишни тақозо этади. Шунга ўхшаш, персонажнинг бошқа персонажлар билан мулоқот чоғида “четга” гапириши ҳам ҳақиқатда гапирилмаган деб қабул қилинади. Янги давр ривоявий эпик асарларида ҳам И.м. саҳнавийлик хусусиятини сақлаб қолади: унинг воситасида персонаж юз бераётган воқеаларни мушоҳада қилади, изланади, ўзини тафтиш қилади, изҳор этади, иқрор қилади ва ҳ. – шу тарзда унинг руҳияти драматиклаштирилади. Инсон ички олами, унинг туйғу-кечинмаларини биринчи ўринга қўйган сентиментализм адабиёти И.м.ни кенг истифода этиш билан бирга, унинг имкониятларини кенгайтиришга ҳам катта ҳисса қўшди. Реалистик адабиёт эса И.м.ни инсон онгида кечувчи жараёнларга яқинлаштиришга интилди. Гап шундаки, реализмга қадар И.м. грамматик жиҳатдан тартибга солинади, унда мантиқий изчиллик кузатилади. Ҳақиқатда эса инсон онгидаги ўйлов (ҳис этиш) жараёни бундай батартиб кечмайди: унга зиддиятлар, парадокслар, чалғишлар, узилишлар ва ш.к.лар ҳам хосдир. Реалистик адабиёт, бир томондан, ўйлов жараёнини тартибга солишни мукаммаллаштирди, иккинчи томондан, унинг мураккаб томонларини ҳам акс эттиришга интилгани учун И.м.га ўрни билан грамматик ва мантиқий жиҳатдан изчил тартибга солинмаган унсурларни ҳам киритди. Хусусан, Л.Н.Толстой ва Ф.М.Достоевский асарларида И.м. персонаж онгида ёзувчи аралашувисиз кечаётган жараён тасвири сифатида берилиб, онг ва онгости қатламлари фаолиятини бутун мураккаблиги, зиддиятлари билан тасвирлашга ҳаракат кузатилади. Бу икки адиб тажрибалари асосида И.м.ни буткул эркин кечаётган психик жараён сифатида тасвирлаш, худди шундай эффект ҳосил қилишга интилиш кучайди ва бунинг натижаси сифатида XIX – ХХ асрлар чегарасида И.м.нинг “онг оқими” шакли вужудга келди (қ. онг оқими).

Ҳозирги адабиётда ҳам И.м. персонаж руҳиятини тасвирлашнинг энг муҳим воситаларидан бири бўлиб, унинг асрлар давомида сайқалланган турли шаклларидан персонаж руҳиятини очиб беришда кенг фойдаланилмоқда.