Janr

Janr (fr. genre – jins, tur, xil) – adabiy janr, adabiy asarlarning tarixan shakllanuvchi tipi, muayyan davr milliy yoki jahon adabiyotida umumiy xususiyatlari bilan turli koʻlamdagi guruhlarni tashkil qiluvchi asarlarni anglatuvchi tushuncha. J. terminining qoʻllanishida turlichalik kuzatiladi: ayrim manbalarda J. termini adabiy tur (epos, lirika, drama) maʼnosida ishlatilsa, boshqa birlarida ancha tor maʼnoda (epos – tur, roman – xil, tarixiy roman – janr) qoʻllanadi. Shunga qaramay, J.terminining bir adabiy tur doirasidagi umumiy xususiyatlari bilan farqlanuvchi asarlar guruhi (mas., epos – adabiy tur, hikoya, qissa, roman – J) maʼnosida qoʻllanishi kengroq ommalashgan. Tarixiy kategoriya sifatida adabiy J.lar sistemasi muttasil harakatda yashaydi: yangi J.lar vujudga keladi, takomillashadi, isteʼmoldan chiqadi; har bir alohida J.da ham muttasil sifat oʻzgarishlari kuzatiladi, badiiy ijod amaliyoti uning shakliy va mazmuniy xususiyatlariga muttasil oʻzgartirishlar kiritib boradi. Ikkinchi tomondan, yangi davr adabiyotida, XVIII asrdan boshlab, badiiy ijodda individ rolining muttasil ortib borishi barobaridadada anʼanaviy J. kanonlari ham yemirilib boradi: endilikda muayyan ijodkorning u yoki bu J.da yaratgan asari ham qator oʻziga xosliklarni, yaʼni konkret asarga xos J. xususiyatlarini namoyon etaveradi. Yana bir jihati, har bir davr adabiyotidagi J.lar tizimi adabiy anʼanalarning davomi va adabiy aloqalar natijasi oʻlaroq, yanada rang-barang tus oladi: faol J.lar bilan bir qatorda anʼanaviy va xorijiy adabiyotlardan oʻzlashgan J.lar ham isteʼmolda boʻladi. Demak, har bir davr adabiyotining J.lar tizimini sinxroniya/diaxroniya aspektlarida oʻrganish taqozo etiladi. Aytilganlarning bari, albatta, J. nazariyasini ishlab chiqishda qiyinchilik tugʻdiradi, hali bu borada umumeʼtirof etilgan, tugallangan taʼlimot yoxud tizimli tarzda amalga oshirilgan J.lar tasnifining mavjud emasligi shundan. Bu tabiiy ham, chunki, birinchidan, J.lar sistemasi muttasil oʻzgarishda ekan, u haqdagi nazariy qarash ham adabiyot taraqqiyotining oʻtib boʻlingan muayyan bosqichiga nisbatangina tugal boʻlishi mumkin. Ikkinchidan, ijod amaliyotida individuallikning roli ortgan sharoitda J. kanonlarini qatʼiy belgilab boʻlmaydi, shu bois taʼrif va tasnifda har bir J.ga xos eng umumiy belgilarni asosga olish bilan qanoatlanishga toʻgʻri keladi. Bunday umumiy belgilar sifatida konkret asarning adabiy turga mansubligi, asosiy estetik belgisi, kompozitsion xususiyatlari, tasvir koʻlami, badiiy nutq shakli va tabiati kabilar koʻrsatilishi mumkin. Mas., asosiy estetik belgisiga koʻra dramatik janrlar (komediya, tragediya, drama), hayotni qamrab olish koʻlamiga koʻra epik janrlar (hikoya, qissa, roman) bir-biridan yaqqol farqlanadi. Yaʼni bu belgilarni dastlabki asos qilib olgach, eʼtiborni J.ning boshqa belgilariga qaratish mumkin boʻladi. Mas., tragediyaning asosiy estetik belgisi tragiklik boʻlsa, bu J.ga mansub etilishi uchun asarda yana tragik holat, tragik konflikt va tragik qahramon boʻlishi ham taqozo etiladi. Yoki hikoya, asosan, qahramon hayotidagi bitta voqeani qalamga oladi, bu – janrning asosiy belgisi. Lekin bitta voqea qissa, hatto romanga ham material berishi mumkin. Demak, asarni hikoya janriga mansub etish uchun yana uning hajman kichik boʻlishi, xarakterning tayyor holda berilishi; syujet asosida “voqealar rivoji” emas, balki “voqeaning ichki rivoji” (yaʼni voqeadan voqeaga tarzida emas, voqeaning epizodidan epizodga tarzidagi rivojlanish) yotishi talab etiladi. Bundan koʻrinadiki, J.lar tizimi muttasil oʻzgarishda boʻlsa yoki konkret asar oʻziga xos J. xususiyatlarini namoyon etsa-da, har bir adabiy J.da yuqoridagi kabi muayyan darajada turgʻun xususiyatlar ham mavjud ekan. Bu esa J.ni poetik matritsa deb hisoblash imkonini beradi. Poetik matritsa badiiy voqelikni tashkillash prinsiplari boʻlib, asarlarda badiiy voqeliklarning turfaligiga qaramay, oʻzida ularning bari uchun umumiy jihatlarni jamlaydi. Poetik matritsani badiiy yoki kundalik muloqot nutqidagi klishe(qolip, sintaktik konstruksiya)larga qiyosan tushunish qulay. Nutqiy muloqotga kirishayotgan inson til vositalaridan foydalangan holda informatsiya yetkazish, unga munosabatini ifodalash va tinglovchiga muayyan taʼsir koʻrsatish maqsadlarini koʻzlaydi. Buning uchun u ongida mavjud tayyor klishelarga til materiali (soʻzlar)ni muayyan aloqa va munosabatda joylashtirishi lozim. Shunisi muhimki, bir tomondan, klishelarning tildan foydalanuvchilarning bari uchun umumiy ekanligi oʻzaro bir-birini tushunishning asosi, ikkinchi tomondan, umumiy klishelardan foydalangani holda har bir soʻzlovchi nutqi individual xususiyatlarini ham namoyon etaveradi. Shunga oʻxshash, poetik matritsalar ham mohiyatan yuqoriroq darajadagi klishelar boʻlib, ular badiiy xotirada mavjud, ular vositasida ijodkor badiiy voqelikni yaratadi, yaʼni hayot materialini muayyan badiiy informatsiyani yetkazadigan, unga munosabatini ifodalaydigan va oʻquvchiga muayyan taʼsir oʻtkazadigan tarzda joylashtiradi.

Жанр (фр. genre – жинс, тур, хил) – адабий жанр, адабий асарларнинг тарихан шаклланувчи типи, муайян давр миллий ёки жаҳон адабиётида умумий хусусиятлари билан турли кўламдаги гуруҳларни ташкил қилувчи асарларни англатувчи тушунча. Ж. терминининг қўлланишида турличалик кузатилади: айрим манбаларда Ж. термини адабий тур (эпос, лирика, драма) маъносида ишлатилса, бошқа бирларида анча тор маънода (эпос – тур, роман – хил, тарихий роман – жанр) қўлланади. Шунга қарамай, Ж.терминининг бир адабий тур доирасидаги умумий хусусиятлари билан фарқланувчи асарлар гуруҳи (мас., эпос – адабий тур, ҳикоя, қисса, роман – Ж) маъносида қўлланиши кенгроқ оммалашган. Тарихий категория сифатида адабий Ж.лар системаси муттасил ҳаракатда яшайди: янги Ж.лар вужудга келади, такомиллашади, истеъмолдан чиқади; ҳар бир алоҳида Ж.да ҳам муттасил сифат ўзгаришлари кузатилади, бадиий ижод амалиёти унинг шаклий ва мазмуний хусусиятларига муттасил ўзгартиришлар киритиб боради. Иккинчи томондан, янги давр адабиётида, XVIII асрдан бошлаб, бадиий ижодда индивид ролининг муттасил ортиб бориши баробаридадада анъанавий Ж. канонлари ҳам емирилиб боради: эндиликда муайян ижодкорнинг у ёки бу Ж.да яратган асари ҳам қатор ўзига хосликларни, яъни конкрет асарга хос Ж. хусусиятларини намоён этаверади. Яна бир жиҳати, ҳар бир давр адабиётидаги Ж.лар тизими адабий анъаналарнинг давоми ва адабий алоқалар натижаси ўлароқ, янада ранг-баранг тус олади: фаол Ж.лар билан бир қаторда анъанавий ва хорижий адабиётлардан ўзлашган Ж.лар ҳам истеъмолда бўлади. Демак, ҳар бир давр адабиётининг Ж.лар тизимини синхрония/диахрония аспектларида ўрганиш тақозо этилади. Айтилганларнинг бари, албатта, Ж. назариясини ишлаб чиқишда қийинчилик туғдиради, ҳали бу борада умумэътироф этилган, тугалланган таълимот ёхуд тизимли тарзда амалга оширилган Ж.лар таснифининг мавжуд эмаслиги шундан. Бу табиий ҳам, чунки, биринчидан, Ж.лар системаси муттасил ўзгаришда экан, у ҳақдаги назарий қараш ҳам адабиёт тараққиётининг ўтиб бўлинган муайян босқичига нисбатангина тугал бўлиши мумкин. Иккинчидан, ижод амалиётида индивидуалликнинг роли ортган шароитда Ж. канонларини қатъий белгилаб бўлмайди, шу боис таъриф ва таснифда ҳар бир Ж.га хос энг умумий белгиларни асосга олиш билан қаноатланишга тўғри келади. Бундай умумий белгилар сифатида конкрет асарнинг адабий турга мансублиги, асосий эстетик белгиси, композицион хусусиятлари, тасвир кўлами, бадиий нутқ шакли ва табиати кабилар кўрсатилиши мумкин. Мас., асосий эстетик белгисига кўра драматик жанрлар (комедия, трагедия, драма), ҳаётни қамраб олиш кўламига кўра эпик жанрлар (ҳикоя, қисса, роман) бир-биридан яққол фарқланади. Яъни бу белгиларни дастлабки асос қилиб олгач, эътиборни Ж.нинг бошқа белгиларига қаратиш мумкин бўлади. Мас., трагедиянинг асосий эстетик белгиси трагиклик бўлса, бу Ж.га мансуб этилиши учун асарда яна трагик ҳолат, трагик конфликт ва трагик қаҳрамон бўлиши ҳам тақозо этилади. Ёки ҳикоя, асосан, қаҳрамон ҳаётидаги битта воқеани қаламга олади, бу – жанрнинг асосий белгиси. Лекин битта воқеа қисса, ҳатто романга ҳам материал бериши мумкин. Демак, асарни ҳикоя жанрига мансуб этиш учун яна унинг ҳажман кичик бўлиши, характернинг тайёр ҳолда берилиши; сюжет асосида “воқеалар ривожи” эмас, балки “воқеанинг ички ривожи” (яъни воқеадан воқеага тарзида эмас, воқеанинг эпизодидан эпизодга тарзидаги ривожланиш) ётиши талаб этилади. Бундан кўринадики, Ж.лар тизими муттасил ўзгаришда бўлса ёки конкрет асар ўзига хос Ж. хусусиятларини намоён этса-да, ҳар бир адабий Ж.да юқоридаги каби муайян даражада турғун хусусиятлар ҳам мавжуд экан. Бу эса Ж.ни поэтик матрица деб ҳисоблаш имконини беради. Поэтик матрица бадиий воқеликни ташкиллаш принциплари бўлиб, асарларда бадиий воқеликларнинг турфалигига қарамай, ўзида уларнинг бари учун умумий жиҳатларни жамлайди. Поэтик матрицани бадиий ёки кундалик мулоқот нутқидаги клише(қолип, синтактик конструкция)ларга қиёсан тушуниш қулай. Нутқий мулоқотга киришаётган инсон тил воситаларидан фойдаланган ҳолда информация етказиш, унга муносабатини ифодалаш ва тингловчига муайян таъсир кўрсатиш мақсадларини кўзлайди. Бунинг учун у онгида мавжуд тайёр клишеларга тил материали (сўзлар)ни муайян алоқа ва муносабатда жойлаштириши лозим. Шуниси муҳимки, бир томондан, клишеларнинг тилдан фойдаланувчиларнинг бари учун умумий эканлиги ўзаро бир-бирини тушунишнинг асоси, иккинчи томондан, умумий клишелардан фойдалангани ҳолда ҳар бир сўзловчи нутқи индивидуал хусусиятларини ҳам намоён этаверади. Шунга ўхшаш, поэтик матрицалар ҳам моҳиятан юқорироқ даражадаги клишелар бўлиб, улар бадиий хотирада мавжуд, улар воситасида ижодкор бадиий воқеликни яратади, яъни ҳаёт материалини муайян бадиий информацияни етказадиган, унга муносабатини ифодалайдиган ва ўқувчига муайян таъсир ўтказадиган тарзда жойлаштиради.