Istidrok

Istidrok (ar. استدراك – anglamoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, hajv yoʻli bilan biror fikrni aytib, soʻng undan kechganday, hajvni madhga aylantirish. Buning mohiyati shundan iboratki, goʻyo shoir avval oʻzi bilmay yoʻl qoʻygan xatosini, keltirgan notoʻgʻri tashbehini anglab, soʻng xatoni toʻgʻrilash uchun undan kuchliroq tashbeh keltiradi. Ayni shu jihati bilan I. rujuʼga yaqin turadi, shuning uchun ham ilmi badiʼga oid ayrim manbalarda unga rujuʼ(q.)ning bir koʻrinishi sifatida qaraladi. Ularning farqi shundan iboratki, I.da avvalgi fikrning hajv yoʻli bilan aytilishi shart qilinadi. Shu tufayli ham koʻpchilik allomalar (mas., Rashididdin Vatvot) I. qoʻllangan oʻrinlarda “oʻquvchi yoki tinglovchi keltirilgan hajv bilan chalgʻib, keyingi tashbehdan lazzat topa olmaydi”, degan vaj bilan uni maʼqul koʻrmaganlar.

Истидрок (ар. استدراك – англамоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, ҳажв йўли билан бирор фикрни айтиб, сўнг ундан кечгандай, ҳажвни мадҳга айлантириш. Бунинг моҳияти шундан иборатки, гўё шоир аввал ўзи билмай йўл қўйган хатосини, келтирган нотўғри ташбеҳини англаб, сўнг хатони тўғрилаш учун ундан кучлироқ ташбеҳ келтиради. Айни шу жиҳати билан И. ружуъга яқин туради, шунинг учун ҳам илми бадиъга оид айрим манбаларда унга ружуъ(қ.)нинг бир кўриниши сифатида қаралади. Уларнинг фарқи шундан иборатки, И.да аввалги фикрнинг ҳажв йўли билан айтилиши шарт қилинади. Шу туфайли ҳам кўпчилик алломалар (мас., Рашидиддин Ватвот) И. қўлланган ўринларда “ўқувчи ёки тингловчи келтирилган ҳажв билан чалғиб, кейинги ташбеҳдан лаззат топа олмайди”, деган важ билан уни маъқул кўрмаганлар.