Istiora

Istiora (ar. استعاره – vaqtincha omonatga, oriyatga olmoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, bir soʻz shaklini vaqtincha “omonatga olib”, boshqa, yaʼni koʻchma maʼnoda ishlatish. I.da soʻzni oʻz maʼnosidan boshqa maʼnoda ishlatish oʻxshashlik asosida amalga oshadi. A.Husayniy taʼkidlashicha, I.ni “ajam shuarosi sanoyiʼ qabilidan, arab fusahosi esa kalomning zotiy goʻzalliklaridan” deb hisoblaganlarki, bunda muayyan asos bor. Haqiqatan ham til hodisasiga aylanib boʻlgan (mas., “kun botdi”, “xoʻroz” va h.) I. bilan hali til hodisasiga aylanib ulgurmagan (yaʼni sanʼatkorona nigoh bilan koʻrilgan oʻxshashlik asosidagi obrazli ifoda) I. badiiy-estetik qimmat jihatidan teng emas, ularning birinchisi zotiy goʻzalliklarga, ikkinchisi oriziy goʻzalliklarga (q. sanoyiʼ) mansub etilishi toʻgʻri boʻladi. Mas., Navoiyning:

Ul oy avsofini ahli zamondin

Eshitur erdi bal yaxshi-yamondin, –

baytidagi “oy” soʻzi “yerning tabiiy yoʻldoshi” maʼnosidan “omonatga olinib”, “yor” maʼnosida ishlatilgan va oʻziga xos obrazli ifoda yuzaga kelgan. Bir qarashda oy soʻzini maʼshuqa, yor maʼnolarida ishlatish notabiiydek tuyulsa-da, nur taratib turgan oy bilan yorning nurli jamoli oʻrtasidagi oʻxshashlik mana shu notabiiylikni tabiiy, goʻzal ifodaga aylantiradi. Bu esa “fasohatu balogʻat arbobi qoshinda haqiqattin yaxshiroqdir”(A.Husayniy). Ilmi badiʼga oid manbalarda I. bilan tashbehi kinoyatga berilgan taʼriflar oʻrtasida farq sezilmaydi. Bu bejiz emas, chunki mohiyatan I. birgina mushabbihun bih ishtirok etgan tashbehdir (q.).

Истиора (ар. استعاره – вақтинча омонатга, ориятга олмоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, бир сўз шаклини вақтинча “омонатга олиб”, бошқа, яъни кўчма маънода ишлатиш. И.да сўзни ўз маъносидан бошқа маънода ишлатиш ўхшашлик асосида амалга ошади. А.Ҳусайний таъкидлашича, И.ни “ажам шуароси санойиъ қабилидан, араб фусаҳоси эса каломнинг зотий гўзалликларидан” деб ҳисоблаганларки, бунда муайян асос бор. Ҳақиқатан ҳам тил ҳодисасига айланиб бўлган (мас., “кун ботди”, “хўроз” ва ҳ.) И. билан ҳали тил ҳодисасига айланиб улгурмаган (яъни санъаткорона нигоҳ билан кўрилган ўхшашлик асосидаги образли ифода) И. бадиий-эстетик қиммат жиҳатидан тенг эмас, уларнинг биринчиси зотий гўзалликларга, иккинчиси оризий гўзалликларга (қ. санойиъ) мансуб этилиши тўғри бўлади. Мас., Навоийнинг:

Ул ой авсофини аҳли замондин

Эшитур эрди бал яхши-ямондин, –

байтидаги “ой” сўзи “ернинг табиий йўлдоши” маъносидан “омонатга олиниб”, “ёр” маъносида ишлатилган ва ўзига хос образли ифода юзага келган. Бир қарашда ой сўзини маъшуқа, ёр маъноларида ишлатиш нотабиийдек туюлса-да, нур таратиб турган ой билан ёрнинг нурли жамоли ўртасидаги ўхшашлик мана шу нотабиийликни табиий, гўзал ифодага айлантиради. Бу эса “фасоҳату балоғат арбоби қошинда ҳақиқаттин яхшироқдир”(А.Ҳусайний). Илми бадиъга оид манбаларда И. билан ташбеҳи киноятга берилган таърифлар ўртасида фарқ сезилмайди. Бу бежиз эмас, чунки моҳиятан И. биргина мушаббиҳун биҳ иштирок этган ташбеҳдир (қ.).