Istihroj

Istihroj (ar. استخراج – keltirib chiqarmoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, baytda qoʻllanayotgan tashbehlarda arab harflarini mushabbihun bih vazifasida keltirib, ularning yigʻindisidan biror soʻz chiqarish. I. sanʼatini yuzaga keltirishda arab harflarining turli shakllari bilan biror narsa (koʻproq yorning biror aʼzosi) oʻrtasidagi oʻxshashlik asos boʻladi. Mas., Navoiyning mashhur “Jonimdagʻi jim...” deb boshlangan ruboiysida sochning gajagi bilan “jim” (ج) harfi, tik qomat bilan “alif” (ا), egilgan qosh bilan “nun” (ن) harfi, koʻz qorachigʻi bilan “jim” va “nun”ning nuqtasi oʻrtasidagi oʻxshashlikdan foydalanib “jon” (جان) soʻzi keltirib chiqarilgan. Ogahiyning “Ustina” radifli gʻazali matlaʼsida “nas” (نص) – “hukm” soʻzining keltirib chiqarilishi ham I.ning yaxshi namunasidir. Yana bir misol, Soʻfi Olloyorning:

Kalidi ganji maʼnikim zabondur,

Anga bir nuqta koʻp boʻlsa ziyondur, –

baytida muhim axloqiy masala oʻrtaga tashlanib, “zabon” – (زبان) soʻziga bitta ortiqcha nuqta qoʻyish orqali “ziyon” – (زيان) soʻzi keltirib chiqarilmoqda. Muhimi, mazkur misollardagi soʻz oʻyinlari mazmunni goʻzal poetik shaklda, oʻquvchi shuurida muhrlanib qoladigan tarzda ifodalashga xizmat qiladi.

Истиҳрож (ар. استخراج – келтириб чиқармоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, байтда қўлланаётган ташбеҳларда араб ҳарфларини мушаббиҳун биҳ вазифасида келтириб, уларнинг йиғиндисидан бирор сўз чиқариш. И. санъатини юзага келтиришда араб ҳарфларининг турли шакллари билан бирор нарса (кўпроқ ёрнинг бирор аъзоси) ўртасидаги ўхшашлик асос бўлади. Мас., Навоийнинг машҳур “Жонимдағи жим...” деб бошланган рубоийсида сочнинг гажаги билан “жим” (ج) ҳарфи, тик қомат билан “алиф” (ا), эгилган қош билан “нун” (ن) ҳарфи, кўз қорачиғи билан “жим” ва “нун”нинг нуқтаси ўртасидаги ўхшашликдан фойдаланиб “жон” (جان) сўзи келтириб чиқарилган. Огаҳийнинг “Устина” радифли ғазали матлаъсида “нас” (نص) – “ҳукм” сўзининг келтириб чиқарилиши ҳам И.нинг яхши намунасидир. Яна бир мисол, Сўфи Оллоёрнинг:

Калиди ганжи маъниким забондур,

Анга бир нуқта кўп бўлса зиёндур, –

байтида муҳим ахлоқий масала ўртага ташланиб, “забон” – (زبان) сўзига битта ортиқча нуқта қўйиш орқали “зиён” – (زيان) сўзи келтириб чиқарилмоқда. Муҳими, мазкур мисоллардаги сўз ўйинлари мазмунни гўзал поэтик шаклда, ўқувчи шуурида муҳрланиб қоладиган тарзда ифодалашга хизмат қилади.