Laff va nashr

Laff va nashr (ar. لف و نشر – yigʻmoq va yoymoq) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat. L.n. sanʼatida bir necha narsa-tushuncha nomi sanalib, keyin ularga oʻxshash, aloqador, taalluqli yoki muvofiq keladigan boshqa narsa-tushuncha nomlari keltiriladi. L.n. sanʼati bir misra doirasida ham voqe boʻlishi mumkin, shunga qaramay, uning bayt doirasida voqe boʻlishi, yaʼni birinchi misrada sanalgan narsa- tushunchalarga oʻxshash, aloqador, taalluqli yoki muvofiq keladigan boshqa narsa-tushunchalar nomining keyingi misrada keltirilishi koʻproq uchraydi. Bunda sanalayotgan narsa-tushunchalar bir-biriga ochiq oʻxshatilmaydi, ularning bir-biri bilan bogʻliq yoki aloqador ekanligi ham ochiq aytilmaydi, ular oʻrtasidagi oʻxshashlik yoki muvofiqlikni idrok etib olish oʻquvchining oʻziga havola qilinadi. L.n.ning ikki navi mavjud: 1) murattab, yaʼni tartibli L.n. Bunda har ikkala guruhdagi sanalayotgan narsa-tushunchalar tartibi bir-biriga mos boʻladi, yaʼni birinchi misrada sanalayotgan narsa-tushunchalar qanday tartibda berilsa, keyingi misrada narsa-tushunchalar shunga muvofiq tartibda sanaladi. Mas., Navoiyning:

Chun oʻlarmen chin deyin ishqi buzugʻ koʻnglimdadur,

Men oʻlib, ul ganj bu vayronda pinhon qolmasun, –

bayti birinchi misrasida “ishq” va “koʻngil” soʻzlari sanalib, keyingi misrada “ishq” “ganj”ga, “koʻngil” “vayrona” qiyoslanmoqda. Baytda qoʻllangan L.n.da sanalayotgan tushunchalar tartibi bir-biriga mos (birinchi misrada avval “ishq” keyin “koʻngil”, ikkinchi misrada avval “ganj”, keyin “vayrona”) boʻlgani uchun murattab hisoblanadi; 2) mushavvash, yaʼni tartibsiz yoki nomurattab L.n. Bunda sanalayotgan narsa-tushunchalar tartibi buzilgan boʻladi, yaʼni birinchi misradagi narsa-tushunchalarni berish tartibi keyingi misrada buziladi, ikkala misradagi sanoq tartibi bir-biriga mos kelmaydi. Mas., Navoiyning:

Domi zulfung ichra xushtur, baski, koʻnglum toyiri,

Javrdur bu qushga, ey sayyod, ozod aylamak, –

bayti birinchi misrasidagi “domi zulf”, “koʻnglum toyiri” tushunchalariga ikkinchi misradagi “qush” va “sayyod” tushunchalari muvofiq, lekin ikkinchi misrada sanoq tartibi oʻzgargan (birinchi misrada “domi zulf ... koʻngil toyiri”, keyingisida “qush ... sayyod” tartibida berilgan, holbuki, “domi zulf” “sayyod”ga, “koʻngil toyiri” esa “qush”ga aloqador, yaʼni birinchi misrada avval sanalgan tushuncha ikkinchi misrada keyin kelgan tushunchaga, keyin kelgani esa avval kelganiga aloqadordir). Baʼzi manbalarda mushavvash L.n. oʻz ichida yana ikki turga ajratiladi: birinchi turi “maʼkus ut-tartib” deb nomlanib, unda keyin sanalayotgan narsa-tushunchalar avval sanalganlariga aks tartibda (yaʼni 1, 2, 3, 4 – 4, 3, 2, 1 tarzida) beriladi; ikkinchi turi “muxtalit ut-tartib” deb ataladi, unda tartib oʻzgargan-u, sanoqda aks tartib saqlanmaydi, chalkash berilaveradi (mas., 1, 2, 3, 4 – 2, 4, 1, 3 kabi).

Лафф ва нашр (ар. لف و نشر – йиғмоқ ва ёймоқ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат. Л.н. санъатида бир неча нарса-тушунча номи саналиб, кейин уларга ўхшаш, алоқадор, тааллуқли ёки мувофиқ келадиган бошқа нарса-тушунча номлари келтирилади. Л.н. санъати бир мисра доирасида ҳам воқе бўлиши мумкин, шунга қарамай, унинг байт доирасида воқе бўлиши, яъни биринчи мисрада саналган нарса- тушунчаларга ўхшаш, алоқадор, тааллуқли ёки мувофиқ келадиган бошқа нарса-тушунчалар номининг кейинги мисрада келтирилиши кўпроқ учрайди. Бунда саналаётган нарса-тушунчалар бир-бирига очиқ ўхшатилмайди, уларнинг бир-бири билан боғлиқ ёки алоқадор эканлиги ҳам очиқ айтилмайди, улар ўртасидаги ўхшашлик ёки мувофиқликни идрок этиб олиш ўқувчининг ўзига ҳавола қилинади. Л.н.нинг икки нави мавжуд: 1) мураттаб, яъни тартибли Л.н. Бунда ҳар иккала гуруҳдаги саналаётган нарса-тушунчалар тартиби бир-бирига мос бўлади, яъни биринчи мисрада саналаётган нарса-тушунчалар қандай тартибда берилса, кейинги мисрада нарса-тушунчалар шунга мувофиқ тартибда саналади. Мас., Навоийнинг:

Чун ўлармен чин дейин ишқи бузуғ кўнглимдадур,

Мен ўлиб, ул ганж бу вайронда пинҳон қолмасун, –

байти биринчи мисрасида “ишқ” ва “кўнгил” сўзлари саналиб, кейинги мисрада “ишқ” “ганж”га, “кўнгил” “вайрона” қиёсланмоқда. Байтда қўлланган Л.н.да саналаётган тушунчалар тартиби бир-бирига мос (биринчи мисрада аввал “ишқ” кейин “кўнгил”, иккинчи мисрада аввал “ганж”, кейин “вайрона”) бўлгани учун мураттаб ҳисобланади; 2) мушавваш, яъни тартибсиз ёки номураттаб Л.н. Бунда саналаётган нарса-тушунчалар тартиби бузилган бўлади, яъни биринчи мисрадаги нарса-тушунчаларни бериш тартиби кейинги мисрада бузилади, иккала мисрадаги саноқ тартиби бир-бирига мос келмайди. Мас., Навоийнинг:

Доми зулфунг ичра хуштур, баски, кўнглум тойири,

Жаврдур бу қушга, эй сайёд, озод айламак, –

байти биринчи мисрасидаги “доми зулф”, “кўнглум тойири” тушунчаларига иккинчи мисрадаги “қуш” ва “сайёд” тушунчалари мувофиқ, лекин иккинчи мисрада саноқ тартиби ўзгарган (биринчи мисрада “доми зулф ... кўнгил тойири”, кейингисида “қуш ... сайёд” тартибида берилган, ҳолбуки, “доми зулф” “сайёд”га, “кўнгил тойири” эса “қуш”га алоқадор, яъни биринчи мисрада аввал саналган тушунча иккинчи мисрада кейин келган тушунчага, кейин келгани эса аввал келганига алоқадордир). Баъзи манбаларда мушавваш Л.н. ўз ичида яна икки турга ажратилади: биринчи тури “маъкус ут-тартиб” деб номланиб, унда кейин саналаётган нарса-тушунчалар аввал саналганларига акс тартибда (яъни 1, 2, 3, 4 – 4, 3, 2, 1 тарзида) берилади; иккинчи тури “мухталит ут-тартиб” деб аталади, унда тартиб ўзгарган-у, саноқда акс тартиб сақланмайди, чалкаш берилаверади (мас., 1, 2, 3, 4 – 2, 4, 1, 3 каби).