Koʻchim

Koʻchim, trop – soʻzning odatiy maʼnosidan oʻzga maʼnoda qoʻllanishi, muayyan badiiy-estetik maqsadni koʻzlagan holda voqe boʻluvchi semantik sathdagi normadan ogʻish. Koʻchma maʼnoda qoʻllangan soʻzlar trop degan umumiy nom bilan ham yuritiladi. Maʼno koʻchishining asosiga tayangan holda, K.ning metafora, metonimiya, sinekdoxa, kinoya, perifraza, allegoriya (majoz), ramz (simvol) kabi bir qator koʻrinishlari ajratiladi. Aytish kerakki, K.ning turlari adabiyotshunoslikka oid manbalarda turlicha koʻrsatiladi. Jumladan, baʼzan K.lar sirasiga epitet, oksimoron, litota, mubolagʻa kabilarni ham qoʻshish hollariga duch kelish mumkin. Albatta, bunday qilishga asos bera oladigan ayrim misollar borligi, umuman, bu vositalarda ham K.ga yaqin xususiyatlar kuzatilishi bor gap. Lekin K. deganda, badiiy matnda muayyan bir asosga (narsa-hodisalar orasidagi oʻxshashlik, aloqadorlik, vazifadoshlik va h. jihatidan mushtaraklikka) tayangan holda soʻz(baʼzan birikma)ning oʻz maʼnosidan boshqa maʼnoda qoʻllanishini tushunish kerakki, shunda chalkashliklar oʻz-oʻzidan barham topadi. Badiiy asarda qoʻllaniluvchi K.lar oʻzlarining ishlatilish koʻlami, badiiy boʻyoqdorligi, taʼsirdorlik darajasi kabi jihatlariga koʻra bir-biridan jiddiy farqlanadi: a) ularning bir qismi allaqachon til hodisasiga aylanib ulgurgan. Mas., “kun botdi”, “soat yuryapti” kabi birikmalarda soʻz maʼnosi koʻchganligi aniq, biroq biz ularga shu darajada koʻnikib ketganmizki, hozirda ularga K. sifatida qaramaymiz ham. Badiiy asar matnida mazkur K.lar qoʻllanganida, tabiiyki, muallif muayyan badiiy-estetik maqsad bilan semantik sathda ogʻishga yoʻl qoʻygan, deya olmaymiz, zero, ular yozuvchi tomonidan tayyor holda olingan va matnda estetik funksiya bajarmaydi. Demak, ularni badiiyat hodisasi sifatida tushunib boʻlmaydi; b) asar matnida badiiy adabiyotda anʼanaviy tarzda ishlatilib kelayotgan K.lar ham koʻp uchraydi. Mas., “shakar lab”, “gul yuz”, “bulbul”, “sarv qomat”, “qoshi kamon”, “nargis koʻz” va hokazo. Bu xil K. lar ham yuqoridagilar singari tayyor holda olinadi, biroq, ulardan farqli oʻlaroq, matnda estetik funksiya ham bajaradi: tasviriylikni, ifodaviylikni kuchaytiradi. Shunga qaramay, ularning qabul qilinishida koʻnikib qolganlik oqibatida hosil boʻlgan “avtomatizm” kuzatiladiki, bu ularning estetik taʼsir kuchini susaytiradi; v) badiiy-estetik funksiyadorligi, tasviriylik va ifodaviylikni kuchaytirishi jihatidan muayyan matndagina koʻchma maʼnoda qoʻllangan, muallifning assotsiativ fikrlashi mahsuli oʻlaroq dunyoga kelgan K.lar alohida oʻrin tutadi. Ularni shartli ravishda “xususiy muallif koʻchimlari” deb atashimiz mumkin. Shu xildagi K.largina yozuvchining muayyan badiiy-estetik maqsadni koʻzlab yoʻl qoʻygan semantik sathdagi ogʻishi natijasidirki, badiiy til mahorati xususida gap borganda, avvalo, shu xil K.larni eʼtiborga olish lozim.

Кўчим, троп – сўзнинг одатий маъносидан ўзга маънода қўлланиши, муайян бадиий-эстетик мақсадни кўзлаган ҳолда воқе бўлувчи семантик сатҳдаги нормадан оғиш. Кўчма маънода қўлланган сўзлар троп деган умумий ном билан ҳам юритилади. Маъно кўчишининг асосига таянган ҳолда, К.нинг метафора, метонимия, синекдоха, киноя, перифраза, аллегория (мажоз), рамз (символ) каби бир қатор кўринишлари ажратилади. Айтиш керакки, К.нинг турлари адабиётшуносликка оид манбаларда турлича кўрсатилади. Жумладан, баъзан К.лар сирасига эпитет, оксиморон, литота, муболаға кабиларни ҳам қўшиш ҳолларига дуч келиш мумкин. Албатта, бундай қилишга асос бера оладиган айрим мисоллар борлиги, умуман, бу воситаларда ҳам К.га яқин хусусиятлар кузатилиши бор гап. Лекин К. деганда, бадиий матнда муайян бир асосга (нарса-ҳодисалар орасидаги ўхшашлик, алоқадорлик, вазифадошлик ва ҳ. жиҳатидан муштаракликка) таянган ҳолда сўз(баъзан бирикма)нинг ўз маъносидан бошқа маънода қўлланишини тушуниш керакки, шунда чалкашликлар ўз-ўзидан барҳам топади. Бадиий асарда қўлланилувчи К.лар ўзларининг ишлатилиш кўлами, бадиий бўёқдорлиги, таъсирдорлик даражаси каби жиҳатларига кўра бир-биридан жиддий фарқланади: а) уларнинг бир қисми аллақачон тил ҳодисасига айланиб улгурган. Мас., “кун ботди”, “соат юряпти” каби бирикмаларда сўз маъноси кўчганлиги аниқ, бироқ биз уларга шу даражада кўникиб кетганмизки, ҳозирда уларга К. сифатида қарамаймиз ҳам. Бадиий асар матнида мазкур К.лар қўлланганида, табиийки, муаллиф муайян бадиий-эстетик мақсад билан семантик сатҳда оғишга йўл қўйган, дея олмаймиз, зеро, улар ёзувчи томонидан тайёр ҳолда олинган ва матнда эстетик функция бажармайди. Демак, уларни бадиият ҳодисаси сифатида тушуниб бўлмайди; б) асар матнида бадиий адабиётда анъанавий тарзда ишлатилиб келаётган К.лар ҳам кўп учрайди. Мас., “шакар лаб”, “гул юз”, “булбул”, “сарв қомат”, “қоши камон”, “наргис кўз” ва ҳоказо. Бу хил К. лар ҳам юқоридагилар сингари тайёр ҳолда олинади, бироқ, улардан фарқли ўлароқ, матнда эстетик функция ҳам бажаради: тасвирийликни, ифодавийликни кучайтиради. Шунга қарамай, уларнинг қабул қилинишида кўникиб қолганлик оқибатида ҳосил бўлган “автоматизм” кузатиладики, бу уларнинг эстетик таъсир кучини сусайтиради; в) бадиий-эстетик функциядорлиги, тасвирийлик ва ифодавийликни кучайтириши жиҳатидан муайян матндагина кўчма маънода қўлланган, муаллифнинг ассоциатив фикрлаши маҳсули ўлароқ дунёга келган К.лар алоҳида ўрин тутади. Уларни шартли равишда “хусусий муаллиф кўчимлари” деб аташимиз мумкин. Шу хилдаги К.ларгина ёзувчининг муайян бадиий-эстетик мақсадни кўзлаб йўл қўйган семантик сатҳдаги оғиши натижасидирки, бадиий тил маҳорати хусусида гап борганда, аввало, шу хил К.ларни эътиборга олиш лозим.