Maʼrifatchilik, maʼrifatchilik adabiyoti

Maʼrifatchilik, maʼrifatchilik adabiyoti – feodal asoslarga qarshi oʻlaroq maydonga chiqib, XVII – XVIII asrlarda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari va Shimoliy Amerikada keng yoyilgan gʻoyaviy-mafkuraviy harakat; shu harakat gʻoyalarini oʻziga singdirgan va targʻib etgan adabiyot. Yevropaning turli mamlakatlarida M.ning maydonga kelishi vaqt jihatidan farqlanadi: u dastlab Angliyada yuzaga kelgan boʻlsa, ijtimoiy shart-sharoitlarning yetilishi barobaridadadada qitʼaning boshqa mamlakatlariga yoyilgan va ularning har birida konkret shart-sharoitlar bilan bogʻliq tarzda kechgan. Jumladan, Rossiyada M. ancha kech – XVIII asrning 2-yarmida maydonga chiqqan; shuningdek, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida qator Sharq mamlakatlari, jumladan, Rossiya tarkibidagi turkiy xalqlar yashovchi mintaqalar (Qrim, Tatariston, Ozarbayjon, Turkiston)da kuzatilgan M. harakatlari ham Yevropa M.i bilan koʻplab mushtarak jihatlarga egadir.

Mutaxassislar M.ni “falsafiy, ijtimoiy, axloqiy konsepsiya”, yangicha dunyoqarashga asos boʻlgan MAFKURA deb hisoblaydilar. Yangi mafkuraning oʻzagini “inson aqlu zakovati dunyoni oʻzgartiradi”, degan qarash tashkil etadi. M. harakati burjua demokratiyasi, ijtimoiy taraqqiy, ijtimoiy tenglik va adolat, shaxs erkinligi kabi gʻoyalar bilan maydonga chiqqan. Dunyoqarash nuqtai nazaridan koʻproq moddiyunchilik va deizm mavqeida turgan M. namoyandalari feodal-monarxik tartibotlarga, uning mafkuraviy tiragi boʻlgan cherkovga, ilm-fandagi sxolastikaga qarshi turdi, tabiiy fanlarni chuqur oʻrganish, texnikani rivojlantirish kabi vazifalarni dolzarb bildi. Ijtimoiy sohada “aqlga muvofiq jamiyat” qurish maqsadini qoʻygan M. bunga maʼrifat yoyish (jumladan, ularning bir qismi “maʼrifatli monarx” gʻoyasiga tayangan), tashviqot-targʻibot orqali erishish mumkin deb hisobladi. M. ijtimoiy ongning keyingi rivojiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi, jamiyat hayotining barcha sohalarida, ayniqsa, adabiyot va sanʼatda tub burilishlar yasadi. Yevropada M. gʻoyalari taʼsirida yangicha estetik prinsiplarga tayangan adabiyot shakllandiki, uning asosida “dunyoni va insonni oʻzgartirishga qodir gʻoyaviy adabiyot kerak”, degan aqida yotadi. Yaʼni boshqacha aytsak, M.ning ijtimoiy ideali – “inson tabiati va “aql”ga muvofiq jamiyat qurish” M.a.ning estetik idealiga aylandi. Bu esa adabiyotning-da shunga muvofiq holda oʻzgarishini taqozo qildi. Mazkur oʻzgarishlar orasida eng muhimi – idealning “yerga tushgani”dirki, buning natijasi oʻlaroq badiiyat, goʻzallik tushunchalariga ham jiddiy tahrirlar kiritildi. M. adabiyotda, avvalo, oʻquvchilarni tarbiyalash asosida ijtimoiy hayotni isloh qilish vositasini koʻrdi, uni konkret maqsadga erishish vositalaridan biri deb bildi. Shuning uchun ham M.a. namunalarida koʻpincha qahramonlar orasida ochiq gʻoyaviy kurash kechadi, ularning tilidan muayyan gʻoyalar deklarativ tarzda aytiladi, qisqasi, gʻoya asarning birlamchi unsuriga, uni ifodalash muallifning asosiy maqsadiga aylanadi. M. maqsadlarini amalga oshirish uchun qulay imkoniyatlar beruvchi sanʼat turlari va janrlarga ayricha ahamiyat berildi. Jumladan, M. teatrni oʻz gʻoyalarini targʻib etish minbari deb bilgan, shu bois dramatik janrlar rivojlantirilgan, ular ommalashtirgan dramatik janrlarda hayotga yaqinlashish (meshchanlik dramasi, oilaviy drama), olam va odam haqidagi yaxlit badiiy konsepsiyani ifodalashga intilish (falsafiy drama) kuchayadi; M.ning Didro, Lessing kabi yirik namoyandalari teatr sanʼatiga, dramaturgiyaga bagʻishlangan maxsus tadqiqotlar yaratishgan. M.a.da badiiy proza, ayniqsa, hayotni atroflicha badiiy tahlil etish va yaxlit badiiy konsepsiyani ifodalash imkonini beruvchi roman janri gurkirab rivoj topdi; “epistolyar roman” (O.Goldsmit. “Dunyo fuqarosi”; Sh.Monteskyo. “Fors xatlari”), “sayohatnoma roman” (J.Svift. “Gulliverning sayohatlari”), “tarbiya romani” (Russo. “Yuliya yoki Yangi Eloiza), “falsafiy qissa” (Didro. “Ramo jiyan”) kabi qator yangi janrlar ishlab chiqildi; inson xarakterini yaratishning yangi-yangi imkoniyatlari kashf etildi, yangi usulu vositalar joriy qilindi.

Qayd etish lozimki, M.a. deganda, maʼlum bir gʻoyaviy harakat adabiyotini emas, balki ijtimoiy tafakkurda shu gʻoyalar ustuvorlik qilgan davr – M. davri adabiyotini tushungan toʻgʻriroq boʻladi. Zero, bu davr adabiyotidagi maʼrifatchilik klassitsizmi, maʼrifatchilik realizmi, sentimentalizm kabi yoʻnalish va oqimlarning bari M. gʻoyalari taʼsirida boʻlgan va ularni targʻib etgan.

Маърифатчилик, маърифатчилик адабиёти – феодал асосларга қарши ўлароқ майдонга чиқиб, XVII – XVIII асрларда Ғарбий Европа мамлакатлари ва Шимолий Америкада кенг ёйилган ғоявий-мафкуравий ҳаракат; шу ҳаракат ғояларини ўзига сингдирган ва тарғиб этган адабиёт. Европанинг турли мамлакатларида М.нинг майдонга келиши вақт жиҳатидан фарқланади: у дастлаб Англияда юзага келган бўлса, ижтимоий шарт-шароитларнинг етилиши баробаридададада қитъанинг бошқа мамлакатларига ёйилган ва уларнинг ҳар бирида конкрет шарт-шароитлар билан боғлиқ тарзда кечган. Жумладан, Россияда М. анча кеч – XVIII асрнинг 2-ярмида майдонга чиққан; шунингдек, ХIХ аср охири – ХХ аср бошларида қатор Шарқ мамлакатлари, жумладан, Россия таркибидаги туркий халқлар яшовчи минтақалар (Қрим, Татаристон, Озарбайжон, Туркистон)да кузатилган М. ҳаракатлари ҳам Европа М.и билан кўплаб муштарак жиҳатларга эгадир.

Мутахассислар М.ни “фалсафий, ижтимоий, ахлоқий концепция”, янгича дунёқарашга асос бўлган МАФКУРА деб ҳисоблайдилар. Янги мафкуранинг ўзагини “инсон ақлу заковати дунёни ўзгартиради”, деган қараш ташкил этади. М. ҳаракати буржуа демократияси, ижтимоий тараққий, ижтимоий тенглик ва адолат, шахс эркинлиги каби ғоялар билан майдонга чиққан. Дунёқараш нуқтаи назаридан кўпроқ моддиюнчилик ва деизм мавқеида турган М. намояндалари феодал-монархик тартиботларга, унинг мафкуравий тираги бўлган черковга, илм-фандаги схоластикага қарши турди, табиий фанларни чуқур ўрганиш, техникани ривожлантириш каби вазифаларни долзарб билди. Ижтимоий соҳада “ақлга мувофиқ жамият” қуриш мақсадини қўйган М. бунга маърифат ёйиш (жумладан, уларнинг бир қисми “маърифатли монарх” ғоясига таянган), ташвиқот-тарғибот орқали эришиш мумкин деб ҳисоблади. М. ижтимоий онгнинг кейинги ривожига жиддий таъсир кўрсатди, жамият ҳаётининг барча соҳаларида, айниқса, адабиёт ва санъатда туб бурилишлар ясади. Европада М. ғоялари таъсирида янгича эстетик принципларга таянган адабиёт шаклландики, унинг асосида “дунёни ва инсонни ўзгартиришга қодир ғоявий адабиёт керак”, деган ақида ётади. Яъни бошқача айтсак, М.нинг ижтимоий идеали – “инсон табиати ва “ақл”га мувофиқ жамият қуриш” М.а.нинг эстетик идеалига айланди. Бу эса адабиётнинг-да шунга мувофиқ ҳолда ўзгаришини тақозо қилди. Мазкур ўзгаришлар орасида энг муҳими – идеалнинг “ерга тушгани”дирки, бунинг натижаси ўлароқ бадиият, гўзаллик тушунчаларига ҳам жиддий таҳрирлар киритилди. М. адабиётда, аввало, ўқувчиларни тарбиялаш асосида ижтимоий ҳаётни ислоҳ қилиш воситасини кўрди, уни конкрет мақсадга эришиш воситаларидан бири деб билди. Шунинг учун ҳам М.а. намуналарида кўпинча қаҳрамонлар орасида очиқ ғоявий кураш кечади, уларнинг тилидан муайян ғоялар декларатив тарзда айтилади, қисқаси, ғоя асарнинг бирламчи унсурига, уни ифодалаш муаллифнинг асосий мақсадига айланади. М. мақсадларини амалга ошириш учун қулай имкониятлар берувчи санъат турлари ва жанрларга айрича аҳамият берилди. Жумладан, М. театрни ўз ғояларини тарғиб этиш минбари деб билган, шу боис драматик жанрлар ривожлантирилган, улар оммалаштирган драматик жанрларда ҳаётга яқинлашиш (мешчанлик драмаси, оилавий драма), олам ва одам ҳақидаги яхлит бадиий концепцияни ифодалашга интилиш (фалсафий драма) кучаяди; М.нинг Дидро, Лессинг каби йирик намояндалари театр санъатига, драматургияга бағишланган махсус тадқиқотлар яратишган. М.а.да бадиий проза, айниқса, ҳаётни атрофлича бадиий таҳлил этиш ва яхлит бадиий концепцияни ифодалаш имконини берувчи роман жанри гуркираб ривож топди; “эпистоляр роман” (О.Голдсмит. “Дунё фуқароси”; Ш.Монтескьё. “Форс хатлари”), “саёҳатнома роман” (Ж.Свифт. “Гулливернинг саёҳатлари”), “тарбия романи” (Руссо. “Юлия ёки Янги Элоиза), “фалсафий қисса” (Дидро. “Рамо жиян”) каби қатор янги жанрлар ишлаб чиқилди; инсон характерини яратишнинг янги-янги имкониятлари кашф этилди, янги усулу воситалар жорий қилинди.

Қайд этиш лозимки, М.а. деганда, маълум бир ғоявий ҳаракат адабиётини эмас, балки ижтимоий тафаккурда шу ғоялар устуворлик қилган давр – М. даври адабиётини тушунган тўғрироқ бўлади. Зеро, бу давр адабиётидаги маърифатчилик классицизми, маърифатчилик реализми, сентиментализм каби йўналиш ва оқимларнинг бари М. ғоялари таъсирида бўлган ва уларни тарғиб этган.