Maʼrifatchilik realizmi

Maʼrifatchilik realizmi – maʼrifatchilik davri (q. maʼrifatchilik) Yevropa adabiyotidagi yoʻnalishlardan biri, shu davrda hayotni badiiy aks ettirishning realistik prinsipi (q. realizm) asosida yaratilgan qator asarlarga xos umumiy xususiyatlardan kelib chiqib qoʻllanuvchi atama. M.r. adabiyotni hayotga yaqinlashtirdi, klassitsizmdan farqli oʻlaroq, oddiy kishilar hayoti, ularning kundalik turmushi, orzu-intilishlarini qalamga oldi. M.r.ning qahramoni – oʻzining faolligi, aql-zakovati va iroda kuchi bilan jamiyatda oʻz oʻrnini topish, unda oʻz mavqeini yaxshilash uchun kurashayotgan shaxs. Yaʼni bu qahramon oʻzida maʼrifatchilikka xos inson konsepsiyasini ifodalaydi, inson oʻzining aql-zakovati va iroda kuchi bilan jamiyatni va oʻz taqdirini oʻzgartirishga qodir, degan gʻoyaga illyustratsiya boʻlib xizmat qiladi. Shu bois ham ayrim adabiyotshunoslar “maʼrifatchilik realizmi” atamasidan koʻra “didaktik realizm” atamasini koʻproq maʼqul koʻradilarki, bunga yetarli asos bor. Zero, M.r., bir tomondan, adabiyotni hayotga yaqinlashtirdi, ikkinchi tomondan, unga tarbiya vositasi sifatida qaradi. Yana ham aniqrogʻi, adabiyotni hayotga yaqinlashtirish ham uning tarbiyaviy kuchini oshirish maqsadi bilan izohlanishi mumkin. Yaʼni hayotni asliga monand tasvirlab, undagi fojea va illatlarni haqqoniy koʻrsatgani holda, M.r. shu real voqelik fonida ideal qahramonni harakatlantirdi, uning jamiyatdagi mavqeini yaxshilash, insonlik shaʼniga munosib turmush uchun kurashini ibrat, namuna sifatida talqin qildi. Tabiiyki, M.r.da shunga mos adabiy janrlar (“tarbiya romani”, “sayohatnoma roman”, “sarguzasht roman”; ocherk, sayohatnoma, meshchanlik dramasi) keng ommalashdi va rivojlantirildi. M.r.ning yirik namoyandalari sifatida eʼtirof etiluvchi D.Defo, G.Filding, D.Didro, G.Lessing kabi adiblarning asarlari badiiy tafakkur rivojida, adabiyotda realistik tendensiyalarning qaror topishida katta ahamiyatga ega boʻldi. Yevropa M.r.ga xos xususiyatlar XIX asr oxiri – XX asr boshida qator Sharq xalqlari adabiyotida, jumladan, oʻzbek jadid adabiyotida ham kuzatildiki, bu, bir tomondan, adabiy aloqa va taʼsir, ikkinchi tomondan, ularni yuzaga keltirgan shart-sharoitlardagi tipologik umumiylik bilan izohlanadi.

Маърифатчилик реализми – маърифатчилик даври (қ. маърифатчилик) Европа адабиётидаги йўналишлардан бири, шу даврда ҳаётни бадиий акс эттиришнинг реалистик принципи (қ. реализм) асосида яратилган қатор асарларга хос умумий хусусиятлардан келиб чиқиб қўлланувчи атама. М.р. адабиётни ҳаётга яқинлаштирди, классицизмдан фарқли ўлароқ, оддий кишилар ҳаёти, уларнинг кундалик турмуши, орзу-интилишларини қаламга олди. М.р.нинг қаҳрамони – ўзининг фаоллиги, ақл-заковати ва ирода кучи билан жамиятда ўз ўрнини топиш, унда ўз мавқеини яхшилаш учун курашаётган шахс. Яъни бу қаҳрамон ўзида маърифатчиликка хос инсон концепциясини ифодалайди, инсон ўзининг ақл-заковати ва ирода кучи билан жамиятни ва ўз тақдирини ўзгартиришга қодир, деган ғояга иллюстрация бўлиб хизмат қилади. Шу боис ҳам айрим адабиётшунослар “маърифатчилик реализми” атамасидан кўра “дидактик реализм” атамасини кўпроқ маъқул кўрадиларки, бунга етарли асос бор. Зеро, М.р., бир томондан, адабиётни ҳаётга яқинлаштирди, иккинчи томондан, унга тарбия воситаси сифатида қаради. Яна ҳам аниқроғи, адабиётни ҳаётга яқинлаштириш ҳам унинг тарбиявий кучини ошириш мақсади билан изоҳланиши мумкин. Яъни ҳаётни аслига монанд тасвирлаб, ундаги фожеа ва иллатларни ҳаққоний кўрсатгани ҳолда, М.р. шу реал воқелик фонида идеал қаҳрамонни ҳаракатлантирди, унинг жамиятдаги мавқеини яхшилаш, инсонлик шаънига муносиб турмуш учун курашини ибрат, намуна сифатида талқин қилди. Табиийки, М.р.да шунга мос адабий жанрлар (“тарбия романи”, “саёҳатнома роман”, “саргузашт роман”; очерк, саёҳатнома, мешчанлик драмаси) кенг оммалашди ва ривожлантирилди. М.р.нинг йирик намояндалари сифатида эътироф этилувчи Д.Дефо, Г.Филдинг, Д.Дидро, Г.Лессинг каби адибларнинг асарлари бадиий тафаккур ривожида, адабиётда реалистик тенденцияларнинг қарор топишида катта аҳамиятга эга бўлди. Европа М.р.га хос хусусиятлар XIX аср охири – XX аср бошида қатор Шарқ халқлари адабиётида, жумладан, ўзбек жадид адабиётида ҳам кузатилдики, бу, бир томондан, адабий алоқа ва таъсир, иккинчи томондан, уларни юзага келтирган шарт-шароитлардаги типологик умумийлик билан изоҳланади.