Mifologik maktab

Mifologik maktab – XIX asr Yevropa adabiyotshunosligida vujudga kelgan ilmiy yoʻnalish. M.m.ning falsafiy negizini F.Shelling, A.Shlegel va F.Shlegel kabi mutafakkirlar taʼlimoti tashkil etadi. Bu mutafakkirlar estetikasida miflar juda katta oʻrin tutadi. Ularga koʻra, adabiyot va sanʼatning vujudga kelishiga miflar asos boʻlgan, mif – poeziyaning javharidir. Maʼlumki, romantizm ekzotikaga moyillik bilan xarakterlanadi, ayni shu narsa xalq ogʻzaki ijodiga qiziqish kuchayganining bosh omili boʻldi. Zero, klassitsizm davri sigʻingan antik etalonlardan, maʼrifatchilik topingan aql kultidan bezgan romantizm vakillari xalq ogʻzaki ijodida chinakam ekzotika, bitmas-tuganmas xazinani koʻrdilar. Shuning uchun xalq ogʻzaki ijodi namunalarini toʻplash va nashr qilish, ularni atroflicha tadqiq etish ishlari avj oldi. Bunda nemis olimlari – aka-uka Grimmlar, ayniqsa, jonbozlik koʻrsatdilar: 1812 yilda ular toʻplagan ertaklarning ilk jildi chop etildi; folklorshunoslik sohasidagi tadqiqotlari asosida “Nemis mifologiyasi” (1835) asari yaratilib, unda M.m.ning nazariy qarashlari tugal shakllantirildi. Aka-ukalar adabiyotning paydo boʻlishini nemis romantizm falsafasidagi xalq ruhi tushunchasi bilan bogʻlaydilar: gʻaybdan ilhomlantiriluvchi xalq ruhi avval miflarni yaratadi, keyin esa miflardan epos, ertak, lirik qoʻshiq va sh.k. boshqa janrlar tugʻiladi; ilohiy ilhom tufayli yaralgani uchun ham folklor – xalq ruhining anglanmagan ijod mahsuli, uning shaxssizligi ham shu bilan bogʻliqdir. Aka-uka Grimmlar turli xalqlar folklorini qiyosiy oʻrganishadi, ularda kuzatiluvchi oʻxshashliklarni esa, xuddi barcha hind-yevropa tillari uchun umumiy bobo til (sanskrit) boʻlgani kabi, barcha xalqlar (xususan, hind-yevropa xalqlari) uchun umumiy qadimgi mifologiya mavjud boʻlgani bilan izohlashadi. Yevropaning turli mamlakatlarida koʻplab izdoshlari boʻlgan M.m.ning ilmiy izlanishlari, asosan, ikki (etimologik va analogik) yoʻnalishda kechdi. Birinchi yoʻnalish (A.Kun, M.Myuller, F.Buslayev va b.) oʻz oldiga qadimgi miflar mazmunini tiklash, ularning paydo boʻlish sabablarini aniqlashni maqsad qilib qoʻysa, ikkinchisi (V.Shvars, V.Manxard va b.) turli xalqlar folklorini qiyosiy oʻrganish orqali oʻxshashliklarni aniqlash yoʻlidan bordi. M.m.ning bir qator qarashlarini keyingi davr adabiyotshunosligi inkor qilgan boʻlsa-da, u adabiy nazariy tafakkur taraqqiyotida sezilarli iz qoldirdi. Jumladan, xalq ogʻzaki ijodi namunalarini yozib olish va chop etish ishlarining yoʻlga qoʻyilgani, mifologiya, folklor va yozma adabiyot namunalarini qiyosiy oʻrganishning boshlab berilgani bevosita M.m. faoliyati bilan bogʻliqdir. Shuningdek, M.m.ning nazariy qarashlarini ijodiy rivojlantirib (q. ritual-mifologik tanqid) yoki inkor qilgan holda (q. sayyor syujetlar nazariyasi) yangi yoʻnalishlarning maydonga chiqqani ham uning adabiyotshunoslik rivojiga jiddiy taʼsir etganinini koʻrsatadi.

Мифологик мактаб – ХIХ аср Европа адабиётшунослигида вужудга келган илмий йўналиш. М.м.нинг фалсафий негизини Ф.Шеллинг, А.Шлегель ва Ф.Шлегель каби мутафаккирлар таълимоти ташкил этади. Бу мутафаккирлар эстетикасида мифлар жуда катта ўрин тутади. Уларга кўра, адабиёт ва санъатнинг вужудга келишига мифлар асос бўлган, миф – поэзиянинг жавҳаридир. Маълумки, романтизм экзотикага мойиллик билан характерланади, айни шу нарса халқ оғзаки ижодига қизиқиш кучайганининг бош омили бўлди. Зеро, классицизм даври сиғинган антик эталонлардан, маърифатчилик топинган ақл культидан безган романтизм вакиллари халқ оғзаки ижодида чинакам экзотика, битмас-туганмас хазинани кўрдилар. Шунинг учун халқ оғзаки ижоди намуналарини тўплаш ва нашр қилиш, уларни атрофлича тадқиқ этиш ишлари авж олди. Бунда немис олимлари – ака-ука Гриммлар, айниқса, жонбозлик кўрсатдилар: 1812 йилда улар тўплаган эртакларнинг илк жилди чоп этилди; фольклоршунослик соҳасидаги тадқиқотлари асосида “Немис мифологияси” (1835) асари яратилиб, унда М.м.нинг назарий қарашлари тугал шакллантирилди. Ака-укалар адабиётнинг пайдо бўлишини немис романтизм фалсафасидаги халқ руҳи тушунчаси билан боғлайдилар: ғайбдан илҳомлантирилувчи халқ руҳи аввал мифларни яратади, кейин эса мифлардан эпос, эртак, лирик қўшиқ ва ш.к. бошқа жанрлар туғилади; илоҳий илҳом туфайли яралгани учун ҳам фольклор – халқ руҳининг англанмаган ижод маҳсули, унинг шахссизлиги ҳам шу билан боғлиқдир. Ака-ука Гриммлар турли халқлар фольклорини қиёсий ўрганишади, уларда кузатилувчи ўхшашликларни эса, худди барча ҳинд-европа тиллари учун умумий бобо тил (санскрит) бўлгани каби, барча халқлар (хусусан, ҳинд-европа халқлари) учун умумий қадимги мифология мавжуд бўлгани билан изоҳлашади. Европанинг турли мамлакатларида кўплаб издошлари бўлган М.м.нинг илмий изланишлари, асосан, икки (этимологик ва аналогик) йўналишда кечди. Биринчи йўналиш (А.Кун, М.Мюллер, Ф.Буслаев ва б.) ўз олдига қадимги мифлар мазмунини тиклаш, уларнинг пайдо бўлиш сабабларини аниқлашни мақсад қилиб қўйса, иккинчиси (В.Шварц, В.Манхард ва б.) турли халқлар фольклорини қиёсий ўрганиш орқали ўхшашликларни аниқлаш йўлидан борди. М.м.нинг бир қатор қарашларини кейинги давр адабиётшунослиги инкор қилган бўлса-да, у адабий назарий тафаккур тараққиётида сезиларли из қолдирди. Жумладан, халқ оғзаки ижоди намуналарини ёзиб олиш ва чоп этиш ишларининг йўлга қўйилгани, мифология, фольклор ва ёзма адабиёт намуналарини қиёсий ўрганишнинг бошлаб берилгани бевосита М.м. фаолияти билан боғлиқдир. Шунингдек, М.м.нинг назарий қарашларини ижодий ривожлантириб (қ. ритуал-мифологик танқид) ёки инкор қилган ҳолда (қ. сайёр сюжетлар назарияси) янги йўналишларнинг майдонга чиққани ҳам унинг адабиётшунослик ривожига жиддий таъсир этганинини кўрсатади.