Mistifikatsiya

Mistifikatsiya, adabiy mistifikatsiya (yun. mystes – sirga oshno, facio – qilaman) – 1) asarning muallif tomonidan atayin boshqa bir shaxs (yo haqiqatda mavjud yo toʻqima)ga tegishli, oʻzga shaxs tomonidan yozilgan qilib koʻrsatilishi. Muallifning yashirin qolishga intilishi jihatidan adabiy M. anonim (imzosiz eʼlon qilingan yoki tarqalgan asar) va taxallus qoʻllash (yaʼni yashirin qolish maqsadida asarni taxallus bilan eʼlon qilish)ga yaqin. Ulardan farqli tomoni shuki, adabiy M.da asar nisbat berilayotgan muallifning uslubi, ruhiyati, dunyoqarashi va sh.k. individual jihatlarni yaratish orqali real muallifdan tamom oʻzga muallif obrazi vujudga keltiriladi. Mas., keyingi yillar oʻzbek matbuotida eʼlon qilingan Usta Gulmat gʻazallari buning yorqin namunasi boʻlib, ularda haqiqiy muallif A.Obidjondan tamom oʻzga muallif obrazi – lirik qahramon boʻy koʻrsatadi. Usta Gulmat gʻazallaridan bir turkumini “Sharq yulduzi”da eʼlon qilarkan, haqiqiy muallif unga muxtasar soʻz boshini ilova qiladi. Unda, jumladan: “Ahli shuaroga maʼlum boʻlgʻaykim, Gulmat Shoshiyning soʻnggi gʻazallarini tiklash ishlari nihoyasiga yetdi. Gʻazallarning bu qismi 1916 va 1917 yilning boshlariga toʻgʻri keladi”, – deyiladi. Tabiiyki, haqiqiy muallif turkumda nisbat berilgan muallifga xos uslubni ham, gʻazallar nisbat berilayotgan davrga xos mazmun va ruhni ham tiklaydi, hech joyda oʻz nomini keltirmaydi; 2) hikoyani asoslash (motivirovka) maqsadida qoʻllanuvchi badiiy usul, epik asarlarda voqealarning tasodifan yozuvchi qoʻliga tushib qolgan birovning xati, kundalik daftari, qoʻlyozmasi va sh.k. yoʻsinlarda bayon qilish. Biroq mazkur usul sifatidagi M.ning dastlabki maʼnodagi M.dan farqi shuki, birinchidan, bunday asarlarda muallif yashirin qolish maqsadini koʻzlamaydi, ikkinchidan, ularda muallif obrazi u yoki bu tarzda (mas., kundalik, xat, qoʻlyozma va sh.k.larni topib olgan va shunchaki eʼlon qilayotgan shaxs sifatida) hamisha aks etadi. Asar toʻlasicha shu usul asosiga qurilishi ham, M. yoʻsinidagi bayon rivoyaning bir qismini tashkil qilishi ham mumkin (mas., O.Yoqubov. “Koʻhna dunyo” – Juzjoniy kundaliklari; O.Muxtor. “Ming bir qiyofa” – Abdulla Hakimning mashq daftari).

Мистификация, адабий мистификация (юн. mystes – сирга ошно, facio – қиламан) – 1) асарнинг муаллиф томонидан атайин бошқа бир шахс (ё ҳақиқатда мавжуд ё тўқима)га тегишли, ўзга шахс томонидан ёзилган қилиб кўрсатилиши. Муаллифнинг яширин қолишга интилиши жиҳатидан адабий М. аноним (имзосиз эълон қилинган ёки тарқалган асар) ва тахаллус қўллаш (яъни яширин қолиш мақсадида асарни тахаллус билан эълон қилиш)га яқин. Улардан фарқли томони шуки, адабий М.да асар нисбат берилаётган муаллифнинг услуби, руҳияти, дунёқараши ва ш.к. индивидуал жиҳатларни яратиш орқали реал муаллифдан тамом ўзга муаллиф образи вужудга келтирилади. Мас., кейинги йиллар ўзбек матбуотида эълон қилинган Уста Гулмат ғазаллари бунинг ёрқин намунаси бўлиб, уларда ҳақиқий муаллиф А.Обиджондан тамом ўзга муаллиф образи – лирик қаҳрамон бўй кўрсатади. Уста Гулмат ғазалларидан бир туркумини “Шарқ юлдузи”да эълон қиларкан, ҳақиқий муаллиф унга мухтасар сўз бошини илова қилади. Унда, жумладан: “Аҳли шуарога маълум бўлғайким, Гулмат Шошийнинг сўнгги ғазалларини тиклаш ишлари ниҳоясига етди. Ғазалларнинг бу қисми 1916 ва 1917 йилнинг бошларига тўғри келади”, – дейилади. Табиийки, ҳақиқий муаллиф туркумда нисбат берилган муаллифга хос услубни ҳам, ғазаллар нисбат берилаётган даврга хос мазмун ва руҳни ҳам тиклайди, ҳеч жойда ўз номини келтирмайди; 2) ҳикояни асослаш (мотивировка) мақсадида қўлланувчи бадиий усул, эпик асарларда воқеаларнинг тасодифан ёзувчи қўлига тушиб қолган бировнинг хати, кундалик дафтари, қўлёзмаси ва ш.к. йўсинларда баён қилиш. Бироқ мазкур усул сифатидаги М.нинг дастлабки маънодаги М.дан фарқи шуки, биринчидан, бундай асарларда муаллиф яширин қолиш мақсадини кўзламайди, иккинчидан, уларда муаллиф образи у ёки бу тарзда (мас., кундалик, хат, қўлёзма ва ш.к.ларни топиб олган ва шунчаки эълон қилаётган шахс сифатида) ҳамиша акс этади. Асар тўласича шу усул асосига қурилиши ҳам, М. йўсинидаги баён ривоянинг бир қисмини ташкил қилиши ҳам мумкин (мас., О.Ёқубов. “Кўҳна дунё” – Жузжоний кундаликлари; О.Мухтор. “Минг бир қиёфа” – Абдулла Ҳакимнинг машқ дафтари).