Mustazod

Mustazod (ar. مستزاد – orttirilgan) – mumtoz adabiyotdagi lirik janr, har bir misrasidan keyin uning ikkita (birinchi va oxirgi) rukniga teng yarim misra orttiriluvchi sheʼr. M.ning asosiy misralari gʻazal tipidagi mustaqil qofiyalanishni hosil qilsa, yarim misralari ham mustaqil holda shunday qofiyalanishga ega boʻladi (A-a-A-a, B-b-A-a, V-v-A-a, G-g-A-a...). Hofiz Xorazmiy sheʼriyatimizda M. janridagi ilk sheʼrlar muallifi sifatida eʼtirof etilsa, keyincha Navoiy, Mashrab, Ogahiy, Avaz, Komil, Anbar Otin kabi shoirlar ham M. janrida samarali ijod qilganlar. A.Navoiy “Mezon ul-avzon””da xalq orasida qoʻshiq ohangiga mos “bir surud” borligi va uning M. deb atalishini aytadi. Darhaqiqat, M.ning oʻziga xos ritmik-intonatsion qurilishi oʻynoqi ohangni yuzaga keltiradiki, u qoʻshiq ohangiga mos va kuylash uchun juda qulaydir. M.larning aksariyati qoʻshiq qilib kuylangani ham shundan. Xususan, oʻz sheʼrlarini tanbur va setor joʻrligida ijro etib yurgan Mashrab ijodida M.larning salmoqli oʻrin tutishi ham shu bilan izohlanishi mumkin. Mashrabning M.lari, mas.:

Rahm ayla manga emdi, ayo ruhi ravonim, –

Jon chiqqali yetti,

Turdi bu zamon ishq oʻtida kuygani jonim, –

Boqsang manga netti? –

bayti kabi oʻz musiqasi bilan jarang topadi, qoʻshiqdek eshitiladi. Ayrim hollarda M.ning asosiy misrasidan soʻng bitta emas, ikkita yarim misra orttirilishi ham mumkinki, bu holda M.dagi misralar gʻazal tipidagi uchta mustaqil qofiyalanish tartibini hosil qiladi. Mas.:

Ey yor, sanga ushbu jahon bogʻi aro gul

bir oshiqi hayron,

diydoringa shaydo,

Bir sheyftadur kokuli mushkiniga sunbul,

ham holi parishon,

ham boshida savdo.

Мустазод (ар. مستزاد – орттирилган) – мумтоз адабиётдаги лирик жанр, ҳар бир мисрасидан кейин унинг иккита (биринчи ва охирги) рукнига тенг ярим мисра орттирилувчи шеър. М.нинг асосий мисралари ғазал типидаги мустақил қофияланишни ҳосил қилса, ярим мисралари ҳам мустақил ҳолда шундай қофияланишга эга бўлади (А-а-А-а, Б-б-А-а, В-в-А-а, Г-г-А-а...). Ҳофиз Хоразмий шеъриятимизда М. жанридаги илк шеърлар муаллифи сифатида эътироф этилса, кейинча Навоий, Машраб, Огаҳий, Аваз, Комил, Анбар Отин каби шоирлар ҳам М. жанрида самарали ижод қилганлар. А.Навоий “Мезон ул-авзон””да халқ орасида қўшиқ оҳангига мос “бир суруд” борлиги ва унинг М. деб аталишини айтади. Дарҳақиқат, М.нинг ўзига хос ритмик-интонацион қурилиши ўйноқи оҳангни юзага келтирадики, у қўшиқ оҳангига мос ва куйлаш учун жуда қулайдир. М.ларнинг аксарияти қўшиқ қилиб куйлангани ҳам шундан. Хусусан, ўз шеърларини танбур ва сетор жўрлигида ижро этиб юрган Машраб ижодида М.ларнинг салмоқли ўрин тутиши ҳам шу билан изоҳланиши мумкин. Машрабнинг М.лари, мас.:

Раҳм айла манга эмди, аё руҳи равоним, –

Жон чиққали етти,

Турди бу замон ишқ ўтида куйгани жоним, –

Боқсанг манга нетти? –

байти каби ўз мусиқаси билан жаранг топади, қўшиқдек эшитилади. Айрим ҳолларда М.нинг асосий мисрасидан сўнг битта эмас, иккита ярим мисра орттирилиши ҳам мумкинки, бу ҳолда М.даги мисралар ғазал типидаги учта мустақил қофияланиш тартибини ҳосил қилади. Мас.:

Эй ёр, санга ушбу жаҳон боғи аро гул

бир ошиқи ҳайрон,

дийдоринга шайдо,

Бир шейфтадур кокули мушкинига сунбул,

ҳам ҳоли паришон,

ҳам бошида савдо.