Novella

Novella (ital. novella – yangilik) – kichik epik janr. Adabiyotshunoslikda N. masalasida yakdil toʻxtamga kelingan emas: “hikoya” va “novella” atamalarini sinonim deb biluvchilar ham, ularni keskin farqlovchilar ham bor. Yana bir toifa N.ni hikoyaning bir koʻrinishi deb hisoblaydi. Soʻnggi qarashga koʻra, hikoyaning ikki tipi bor: birinchisida ocherklilik (tavsifiy-rivoyaviy), ikkinchisida novellistiklik (konfliktli-rivoyaviy) xususiyati ustundir. Bu oʻrinda gap ikki turli janr haqida emas, balki bir janrning ikki sifat koʻrinishi haqida boradi, hikoya va N. atamalari shu ikki tipni farqlash uchun qoʻllanadi. Hikoyadan farqli oʻlaroq, N.ga mufassal tafsilotlarga boy rivoya xos emas, mutaxassislar uni hikoyadan farqlash uchun sof syujet sanʼati deb hisoblaydilar va unda dramaga xos xususiyatlar ustunligini taʼkidlaydilar. Bulardan N. hikoyadan oʻzining syujet-kompozitsion xususiyatlari bilan farqlanishi anglashiladi. N.ning (novellistik hikoyaning) kompozitsion qurilishi: 1) roviyning xolis “kuzatuvchi” mavqeida turishi; 2) hikoya qilinayotgan voqeaning yuz berish vaqti bilan hikoya qilinish vaqtining bir-biriga mosligi; 3) “sahnaviylik” – oʻquvchi nazdida hayot sahnasida kechayotgan voqeani tomosha qilayotganlik illyuziyasining yuzaga keltirilishi; 4) syujetning shiddatli rivojlanishiyu kutilmagan burilishlarga egaligi bilan ajralib turadi. Mazkur xususiyatlar mavjud boʻlishi uchun esa N.da birgina voqea – “hayotning bir parchasi”ni poetik jonlantirish taqozo etiladi. Shunday ekan, N. syujeti ham “voqealar tizimi” degan taʼrifga muvofiq emas: unda bir-biriga bogʻliq voqealar rivoji emas, balki bir hayotiy holat ichidagi oʻsish, rivojlanish kuzatiladi (mas.: Choʻlpon. “Taraqqiy”; A.Qahhor “Bemor”). Shu yoʻsin tushunilgan N.ning nodir namunalari sifatida Mopassanning “Doʻndiq”, A.Chexovning “Xameleon”, O’Genrining “Farishtalar tuhfasi”, I.Buninning “Xilvat yoʻlkalar” kabi asarlarini koʻrsatish mumkin. Choʻlponning “Oydin kechalarda” asari esa zamonaviy N.ning oʻzbek adabiyotidagi ilk va goʻzal namunasidir. Shuningdek, janrning sara namunalari A.Qahhor, Sh.Xolmirzayev kabi adiblar ijodida ham koʻplab topiladi.

Новелла (итал. novella – янгилик) – кичик эпик жанр. Адабиётшуносликда Н. масаласида якдил тўхтамга келинган эмас: “ҳикоя” ва “новелла” атамаларини синоним деб билувчилар ҳам, уларни кескин фарқловчилар ҳам бор. Яна бир тоифа Н.ни ҳикоянинг бир кўриниши деб ҳисоблайди. Сўнгги қарашга кўра, ҳикоянинг икки типи бор: биринчисида очерклилик (тавсифий-ривоявий), иккинчисида новеллистиклик (конфликтли-ривоявий) хусусияти устундир. Бу ўринда гап икки турли жанр ҳақида эмас, балки бир жанрнинг икки сифат кўриниши ҳақида боради, ҳикоя ва Н. атамалари шу икки типни фарқлаш учун қўлланади. Ҳикоядан фарқли ўлароқ, Н.га муфассал тафсилотларга бой ривоя хос эмас, мутахассислар уни ҳикоядан фарқлаш учун соф сюжет санъати деб ҳисоблайдилар ва унда драмага хос хусусиятлар устунлигини таъкидлайдилар. Булардан Н. ҳикоядан ўзининг сюжет-композицион хусусиятлари билан фарқланиши англашилади. Н.нинг (новеллистик ҳикоянинг) композицион қурилиши: 1) ровийнинг холис “кузатувчи” мавқеида туриши; 2) ҳикоя қилинаётган воқеанинг юз бериш вақти билан ҳикоя қилиниш вақтининг бир-бирига мослиги; 3) “саҳнавийлик” – ўқувчи наздида ҳаёт саҳнасида кечаётган воқеани томоша қилаётганлик иллюзиясининг юзага келтирилиши; 4) сюжетнинг шиддатли ривожланишию кутилмаган бурилишларга эгалиги билан ажралиб туради. Мазкур хусусиятлар мавжуд бўлиши учун эса Н.да биргина воқеа – “ҳаётнинг бир парчаси”ни поэтик жонлантириш тақозо этилади. Шундай экан, Н. сюжети ҳам “воқеалар тизими” деган таърифга мувофиқ эмас: унда бир-бирига боғлиқ воқеалар ривожи эмас, балки бир ҳаётий ҳолат ичидаги ўсиш, ривожланиш кузатилади (мас.: Чўлпон. “Тараққий”; А.Қаҳҳор “Бемор”). Шу йўсин тушунилган Н.нинг нодир намуналари сифатида Мопассаннинг “Дўндиқ”, А.Чеховнинг “Хамелеон”, О’Генрининг “Фаришталар туҳфаси”, И.Буниннинг “Хилват йўлкалар” каби асарларини кўрсатиш мумкин. Чўлпоннинг “Ойдин кечаларда” асари эса замонавий Н.нинг ўзбек адабиётидаги илк ва гўзал намунасидир. Шунингдек, жанрнинг сара намуналари А.Қаҳҳор, Ш.Холмирзаев каби адиблар ижодида ҳам кўплаб топилади.