Obrazlar sistemasi

Obrazlar sistemasi – badiiy asardagi bir-biri bilan uzviy bogʻlangan obrazlar tizimi. Amaliyotda O.s. deganda, koʻpincha, asardagi personajlar tizimi nazarda tutiladi, biroq bu terminning tor maʼnosidir. Zero, O.s. faqat personajlarni emas, balki badiiy voqelikni tashkil qilayotgan jami (narsa, hodisa, joy va h.) obrazlardan tarkib topadi. Yaʼni badiiy asardagi har bir obraz yaxlit sistemaning unsuri, shunga koʻra, u butunning qismi sanaladi (q. badiiy obraz turlari) va oʻzining mazmun-mohiyatini butun kontekstidagina toʻliq namoyon etadi. Chunki O.s.dagi barcha obrazlar bir-biri bilan uzviy aloqada boʻlib, ular bir-birini toʻldiradi, izohlaydi, oydinlashtiradi. O.s.dagi unsurlarning aloqalari sifat jihatidan turlicha. Jumladan, obrazlar orasida integrativ (hokim-tobe) aloqaning mavjudligi ularning sistemadagi mavqei, tashiyotgan gʻoyaviy-badiiy yuk zalvori jihatidan darajalanishi bilan izohlanadi. Mas., asardagi narsa-buyum yoki joy obrazlari personaj obraziga tobelanadi: uni toʻlaqonli yaratishga xizmat qiladi. Shuningdek, O.s.ning tarkibiy qismi boʻlmish personajlar tizimida ham xuddi shunday aloqalar kuzatiladi: yordamchi va ikkinchi darajali personajlar bosh personajlarga nisbatan tobe munosabatdadir (q. situatsiya). O.s.dagi ikkita obraz orasida doim ham bevosita aloqa kuzatilmasligi mumkin, lekin bilvosita (mazmuniy) aloqa hamisha bor. Mas., “Kecha”dagi Zebi bilan Maryam orasida bevosita aloqa yoʻq. Biroq ular Akbarali bilan Miryoqub orasidagi bevosita aloqa asosida bilvosita bogʻlanadi: mingboshi xonadoni va fohishaxona, Zebi va Maryam taqdirlaridagi mushtaraklik tufayli bu aloqa badiiy konsepsiyani ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shunga oʻxshash, romandagi kundoshlar – Hadichaxon, Poshshaxon va Sultonxon obrazlari Zebini mazmunan toʻldiradi, uning toʻydan keyingi xatti-harakatlarini asoslaydi, Zebidek begʻubor qizlarning shulardan biriga aylanish jarayoni haqida tasavvur beradi. Umuman, romanda obrazlarning bu kabi aloqalari ijtimoiy hayotning keng epik polotnosini yaratish imkonini beradi: Razzoq soʻfi, Eshonbobo, Qumariq masjidi imomi va sudda qatnashgan imom-xatib obrazlarining bir-birini toʻldirishi eʼtiqodi sust dindorlar; noyib toʻra, rus injeneri, advokat va sudyalarning oʻzaro aloqalari esa mustamlakachilarning umumlashma obrazini yaratib, davr kartinasini keng tasavvur qilishimizga imkon beradi. Demak, modomiki gap O.s. – SISTEMA haqida borar ekan, asar mazmun-mohiyatini tushunish uchun uni tashkil qilayotgan obrazlarning turfa koʻrinishdagi aloqalarini teran idrok etish talab etiladi.

Образлар системаси – бадиий асардаги бир-бири билан узвий боғланган образлар тизими. Амалиётда О.с. деганда, кўпинча, асардаги персонажлар тизими назарда тутилади, бироқ бу терминнинг тор маъносидир. Зеро, О.с. фақат персонажларни эмас, балки бадиий воқеликни ташкил қилаётган жами (нарса, ҳодиса, жой ва ҳ.) образлардан таркиб топади. Яъни бадиий асардаги ҳар бир образ яхлит системанинг унсури, шунга кўра, у бутуннинг қисми саналади (қ. бадиий образ турлари) ва ўзининг мазмун-моҳиятини бутун контекстидагина тўлиқ намоён этади. Чунки О.с.даги барча образлар бир-бири билан узвий алоқада бўлиб, улар бир-бирини тўлдиради, изоҳлайди, ойдинлаштиради. О.с.даги унсурларнинг алоқалари сифат жиҳатидан турлича. Жумладан, образлар орасида интегратив (ҳоким-тобе) алоқанинг мавжудлиги уларнинг системадаги мавқеи, ташиётган ғоявий-бадиий юк залвори жиҳатидан даражаланиши билан изоҳланади. Мас., асардаги нарса-буюм ёки жой образлари персонаж образига тобеланади: уни тўлақонли яратишга хизмат қилади. Шунингдек, О.с.нинг таркибий қисми бўлмиш персонажлар тизимида ҳам худди шундай алоқалар кузатилади: ёрдамчи ва иккинчи даражали персонажлар бош персонажларга нисбатан тобе муносабатдадир (қ. ситуация). О.с.даги иккита образ орасида доим ҳам бевосита алоқа кузатилмаслиги мумкин, лекин билвосита (мазмуний) алоқа ҳамиша бор. Мас., “Кеча”даги Зеби билан Марям орасида бевосита алоқа йўқ. Бироқ улар Акбарали билан Мирёқуб орасидаги бевосита алоқа асосида билвосита боғланади: мингбоши хонадони ва фоҳишахона, Зеби ва Марям тақдирларидаги муштараклик туфайли бу алоқа бадиий концепцияни ифодалашда муҳим аҳамият касб этади. Шунга ўхшаш, романдаги кундошлар – Ҳадичахон, Пошшахон ва Султонхон образлари Зебини мазмунан тўлдиради, унинг тўйдан кейинги хатти-ҳаракатларини асослайди, Зебидек беғубор қизларнинг шулардан бирига айланиш жараёни ҳақида тасаввур беради. Умуман, романда образларнинг бу каби алоқалари ижтимоий ҳаётнинг кенг эпик полотносини яратиш имконини беради: Раззоқ сўфи, Эшонбобо, Қумариқ масжиди имоми ва судда қатнашган имом-хатиб образларининг бир-бирини тўлдириши эътиқоди суст диндорлар; нойиб тўра, рус инженери, адвокат ва судьяларнинг ўзаро алоқалари эса мустамлакачиларнинг умумлашма образини яратиб, давр картинасини кенг тасаввур қилишимизга имкон беради. Демак, модомики гап О.с. – СИСТЕМА ҳақида борар экан, асар мазмун-моҳиятини тушуниш учун уни ташкил қилаётган образларнинг турфа кўринишдаги алоқаларини теран идрок этиш талаб этилади.