Oksimoron

Oksimoron – yoki OKSYUMORON (yun. oxymoron – zakiyona nodonlik) – uslubiy figura, mantiqan tamomila zid tushunchalardan hosil boʻlgan sintaktik birlik. Adabiyotlarda O. siqiq va shuning uchun ham paradoksal mazmun kasb etuvchi antiteza deb ham taʼriflanadi, biroq bu hamisha ham toʻgʻri emas. Chunki antitezada zid maʼnodagi ikki soʻz bir-biriga qarama-qarshi qoʻyilsa, O.da mazmun jihatidan zid tushunchalarni ifodalovchi soʻzlar ajralmas birlik hosil qiladi, qoʻproq aniqlovchi-aniqlanmish munosabatida keladi. Mas., “Yomonning yaxshisi boʻlguncha, yaxshining yomoni boʻl” naqli, “sukunat ovozi”, “nafis haqorat”, “yolgʻon haqiqat” birikmalarida, “Oʻtgan kunlar”dagi Otabekning “shirin oʻlim” deyishida O. hodisasi kuzatiladi. Shuningdek, X.Davronning: “Eng dahshatli baqiriq – soqovning baqirigʻi” satridagi soqovning baqirigʻi; I.Mirzoning “Ishq qadimiy masaldir: Ham zahar, ham asaldir. Ikkisiga kosa bir, Asaldayin zaharim!” satrlaridagi “asaldayin zaharim”; Faxriyorning “Bizlar uzoq chekindik olgʻa, Yengaverdik... magʻlub boʻlgani” misralaridagi “olgʻa chekinmoq”, “magʻlub boʻlish uchun yengmoq” birikmalari ham O.ga misol boʻla oladi.

Оксиморон – ёки ОКСЮМОРОН (юн. oxymoron – закиёна нодонлик) – услубий фигура, мантиқан тамомила зид тушунчалардан ҳосил бўлган синтактик бирлик. Адабиётларда О. сиқиқ ва шунинг учун ҳам парадоксал мазмун касб этувчи антитеза деб ҳам таърифланади, бироқ бу ҳамиша ҳам тўғри эмас. Чунки антитезада зид маънодаги икки сўз бир-бирига қарама-қарши қўйилса, О.да мазмун жиҳатидан зид тушунчаларни ифодаловчи сўзлар ажралмас бирлик ҳосил қилади, қўпроқ аниқловчи-аниқланмиш муносабатида келади. Мас., “Ёмоннинг яхшиси бўлгунча, яхшининг ёмони бўл” нақли, “сукунат овози”, “нафис ҳақорат”, “ёлғон ҳақиқат” бирикмаларида, “Ўтган кунлар”даги Отабекнинг “ширин ўлим” дейишида О. ҳодисаси кузатилади. Шунингдек, Х.Давроннинг: “Энг даҳшатли бақириқ – соқовнинг бақириғи” сатридаги соқовнинг бақириғи; И.Мирзонинг “Ишқ қадимий масалдир: Ҳам заҳар, ҳам асалдир. Иккисига коса бир, Асалдайин заҳарим!” сатрларидаги “асалдайин заҳарим”; Фахриёрнинг “Бизлар узоқ чекиндик олға, Енгавердик... мағлуб бўлгани” мисраларидаги “олға чекинмоқ”, “мағлуб бўлиш учун енгмоқ” бирикмалари ҳам О.га мисол бўла олади.