Oktava

Oktava (lot. octo, octava – sakkiz, sakkizlik) – sakkiz misradan tarkib topuvchi, besh yoki olti stopali yamb (q. stopa) oʻlchovidagi misralari abababcc tartibida qofiyalanuvchi band shakli. Uygʻonish davri italyan sheʼriyatida yuzaga kelgan va tez orada italyan hamda ispan epik poeziyasining asosiy band shakli boʻlib qolgan. Jumladan, L.Ariosto, T.Tasso singari mashhur adiblarning epik poemalari O. band shaklida yozilgan. Keyinchalik O. band shakli boshqa xalqlar adabiyotlarida ham oʻzlashgan: nemis adabiyotida Gyote (“Faust”ga yozilgan bagʻishlov), ingliz adabiyotida Bayron (“Don Juan”), rus adabiyotida V.Jukovskiy, A.Pushkin va b. boy ritmik-intonatsion imkoniyatlari, qofiyalanish tartibi va oʻlchovning qulayligi sababli O. band shaklida lirik sheʼrlar ham yoza boshlaganlar. O.da avvalgi olti misraning kesishgan tartibda va soʻnggi ikki misraning juft qofiyalangani katta qulaylik tugʻdiradi: dastlabki 6 misrada his-tuygʻuni yo oʻy-fikrni rivojlantirib kelib, soʻnggi ikki misrada lirik yakun yasash mumkin. Shu qulaylik tufayli O.dan lirik sheʼrlar yozishda ham foydalana boshlangan. Bu holda endi O. qatʼiy sheʼr shakli, sheʼriy janr sifatida tushuniladi.

“ONG OQIMI” – XX asr modernistik adabiyotida maydonga kelgan hayotni tasvirlash usuli; inson ruhiyatida kechuvchi jarayonlarni bevosita, ular haqiqatda qanday kechsa, oʻshanday tasvirlashga intilgan adiblar va ularning asarlariga nisbatan qoʻllanuvchi shartli atama. O.o. termini XIX asr oxirlarida ommalashgan boʻlib, amerikalik faylasuf U.Jems faoliyati bilan bogʻliq. U.Jemsga koʻra, inson ongi daryo oqimiga monanddir, bu oqimda his-tuygʻular, oʻy-fikrlar, tuyqus paydo boʻluvchi assotsiatsiyalar bir-biri bilan betartib almashinib turadi, mantiqan izohlab boʻlmaydigan darajada bir-biriga chatishib ketadi. Adabiyot hamisha inson ruhiyatida kechuvchi jarayonlarga qiziqqan, ularni turli yoʻllar bilan ifodalashga intilgan. Bu narsa, ayniqsa, inson xatti-harakatlarini ham ijtimoiy, ham ruhiy jihatdan asoslashga intilgan realistik adabiyotda kuchli namoyon boʻldi. XIX asr realistik adabiyotida ichki monologning keng ommalashgani, L.Tolstoy, F.Dostoyevskiy kabi adiblarning ichki monolog imkoniyatlaridan maksimal darajada foydalanib, ruhiy jarayonlarni imkon qadar haqiqatga monand tasvirlash yoʻlida samarali izlanganlari shu intilishning natijasidir. O.o.ni shu izlanishlarning bevosita davomi, ichki monologning shartlilik asosida mantiq qoliplariga solinmagan koʻrinishi sifatida tushunish mumkin. Yaʼni realistik adabiyot O.o. (ichki monolog)ni tasvir usullaridan biri deb biladi, unda inson ongidagi jarayonlar voqelik bilan bogʻlanadi va uni badiiy idrok etish vositasi boʻlib qoladi. Oʻtgan asrning boshlaridan shakllangan O.o. adabiyoti esa unga hayotni badiiy aks ettirishning universal metodi deb qaradi, inson ruhiyatida kechuvchi jarayonlarni aslicha aks etirishga intildi, ularni voqelik bilan bogʻlash, mantiqiy izchil koʻrinishga keltirish, qolipga solishdan voz kechdi. Natijada O.o. adabiyotining V.Vulf, M.Prust, J.Joys kabi yirik namoyandalari asarlarida asosiy maqsad inson ruhiyatiga imkon qadar chuqur kirib borish, uning qorongʻu puchmoqlariga nazar solish boʻlib qoldiki, natijada ular koʻp jihatdan eksperimentallik xususiyatini kasb etdi, anʼanaviy eposga xos rivoya strukturasi parokandalikka uchradi, xarakter butunligiga putur yetdi. O.o. adabiyoti inson ruhiyati tasviri va tahlilida, hech shubhasiz, olgʻa qadam edi, biroq, ikkinchi tomondan, unda ruhiyat tasviri bobida naturalizmga ogʻish kuzatildi. Yaʼni naturalizm voqelikni bor holicha tasvirlashga intilgani kabi, O.o. adabiyoti inson ruhiyatidagi jarayonlarni aslicha aks ettirishni maqsad qildi. Mazkur kamchilik va cheklanganlikdan qatʼi nazar, O.o. adabiyoti insonni anglash imkoniyatlarini kengaytirdi, inson va uning ruhiyati haqidagi tasavvurlarni boyitdi. O.o. adabiyoti, xususan, uning yorqin namoyandasi J.Joysning “Uliss” asari badiiy tafakkur rivojida chuqur iz qoldirdi. Jumladan, O.o. adabiyoti E.Xeminguey, U.Folkner kabi bir qator yirik adiblarning ijodiy oʻsishiga turtki berdi, uning anʼanalari syurrealizm, yangi roman namoyandalari izlanishlarida ijodiy davom ettirildi; O.o.ning paydo boʻlishiga zamin hozirlagan realistik adabiyot ham uning maʼqul tomonlarini oʻzlashtirdi.

Октава (лот. octo, octava – саккиз, саккизлик) – саккиз мисрадан таркиб топувчи, беш ёки олти стопали ямб (қ. стопа) ўлчовидаги мисралари аbаbаbcc тартибида қофияланувчи банд шакли. Уйғониш даври итальян шеъриятида юзага келган ва тез орада итальян ҳамда испан эпик поэзиясининг асосий банд шакли бўлиб қолган. Жумладан, Л.Ариосто, Т.Тассо сингари машҳур адибларнинг эпик поэмалари О. банд шаклида ёзилган. Кейинчалик О. банд шакли бошқа халқлар адабиётларида ҳам ўзлашган: немис адабиётида Гёте (“Фауст”га ёзилган бағишлов), инглиз адабиётида Байрон (“Дон Жуан”), рус адабиётида В.Жуковский, А.Пушкин ва б. бой ритмик-интонацион имкониятлари, қофияланиш тартиби ва ўлчовнинг қулайлиги сабабли О. банд шаклида лирик шеърлар ҳам ёза бошлаганлар. О.да аввалги олти мисранинг кесишган тартибда ва сўнгги икки мисранинг жуфт қофиялангани катта қулайлик туғдиради: дастлабки 6 мисрада ҳис-туйғуни ё ўй-фикрни ривожлантириб келиб, сўнгги икки мисрада лирик якун ясаш мумкин. Шу қулайлик туфайли О.дан лирик шеърлар ёзишда ҳам фойдалана бошланган. Бу ҳолда энди О. қатъий шеър шакли, шеърий жанр сифатида тушунилади.

“ОНГ ОҚИМИ” – ХХ аср модернистик адабиётида майдонга келган ҳаётни тасвирлаш усули; инсон руҳиятида кечувчи жараёнларни бевосита, улар ҳақиқатда қандай кечса, ўшандай тасвирлашга интилган адиблар ва уларнинг асарларига нисбатан қўлланувчи шартли атама. О.о. термини XIX аср охирларида оммалашган бўлиб, америкалик файласуф У.Жемс фаолияти билан боғлиқ. У.Жемсга кўра, инсон онги дарё оқимига монанддир, бу оқимда ҳис-туйғулар, ўй-фикрлар, туйқус пайдо бўлувчи ассоциациялар бир-бири билан бетартиб алмашиниб туради, мантиқан изоҳлаб бўлмайдиган даражада бир-бирига чатишиб кетади. Адабиёт ҳамиша инсон руҳиятида кечувчи жараёнларга қизиққан, уларни турли йўллар билан ифодалашга интилган. Бу нарса, айниқса, инсон хатти-ҳаракатларини ҳам ижтимоий, ҳам руҳий жиҳатдан асослашга интилган реалистик адабиётда кучли намоён бўлди. XIX аср реалистик адабиётида ички монологнинг кенг оммалашгани, Л.Толстой, Ф.Достоевский каби адибларнинг ички монолог имкониятларидан максимал даражада фойдаланиб, руҳий жараёнларни имкон қадар ҳақиқатга монанд тасвирлаш йўлида самарали изланганлари шу интилишнинг натижасидир. О.о.ни шу изланишларнинг бевосита давоми, ички монологнинг шартлилик асосида мантиқ қолипларига солинмаган кўриниши сифатида тушуниш мумкин. Яъни реалистик адабиёт О.о. (ички монолог)ни тасвир усулларидан бири деб билади, унда инсон онгидаги жараёнлар воқелик билан боғланади ва уни бадиий идрок этиш воситаси бўлиб қолади. Ўтган асрнинг бошларидан шаклланган О.о. адабиёти эса унга ҳаётни бадиий акс эттиришнинг универсал методи деб қаради, инсон руҳиятида кечувчи жараёнларни аслича акс этиришга интилди, уларни воқелик билан боғлаш, мантиқий изчил кўринишга келтириш, қолипга солишдан воз кечди. Натижада О.о. адабиётининг В.Вульф, М.Пруст, Ж.Жойс каби йирик намояндалари асарларида асосий мақсад инсон руҳиятига имкон қадар чуқур кириб бориш, унинг қоронғу пучмоқларига назар солиш бўлиб қолдики, натижада улар кўп жиҳатдан эксперименталлик хусусиятини касб этди, анъанавий эпосга хос ривоя структураси парокандаликка учради, характер бутунлигига путур етди. О.о. адабиёти инсон руҳияти тасвири ва таҳлилида, ҳеч шубҳасиз, олға қадам эди, бироқ, иккинчи томондан, унда руҳият тасвири бобида натурализмга оғиш кузатилди. Яъни натурализм воқеликни бор ҳолича тасвирлашга интилгани каби, О.о. адабиёти инсон руҳиятидаги жараёнларни аслича акс эттиришни мақсад қилди. Мазкур камчилик ва чекланганликдан қатъи назар, О.о. адабиёти инсонни англаш имкониятларини кенгайтирди, инсон ва унинг руҳияти ҳақидаги тасаввурларни бойитди. О.о. адабиёти, хусусан, унинг ёрқин намояндаси Ж.Жойснинг “Улисс” асари бадиий тафаккур ривожида чуқур из қолдирди. Жумладан, О.о. адабиёти Э.Хемингуэй, У.Фолкнер каби бир қатор йирик адибларнинг ижодий ўсишига туртки берди, унинг анъаналари сюрреализм, янги роман намояндалари изланишларида ижодий давом эттирилди; О.о.нинг пайдо бўлишига замин ҳозирлаган реалистик адабиёт ҳам унинг маъқул томонларини ўзлаштирди.