Oʻxshatish

Oʻxshatish – tasvir obyektini boshqa narsa-hodisaga oʻxshatish orqali yorqin va boʻrttirib tasvirlashga asoslangan badiiy tasvir vositasi boʻlib, bunda oʻxshatilayotgan narsa-hodisalar uchun umumiy belgi-xususiyatlarga tayaniladi. Ayrim adabiyotlarda Oʻ. koʻchimning sodda turi deb ham yuritiladi. Biroq bu unchalik toʻgʻri emas. Chunki Oʻ.da maʼno koʻchishi kuzatilmaydi, unda, maʼno koʻchishining oʻxshatish asosidagi turi boʻlmish metaforadan farqli oʻlaroq, oʻxshatilayotgan narsa ham, oʻxshayotgan narsa ham matnda soʻz bilan ifoda etiladi. Mas., qiyoslang: “Kamondek qoshlari kipriklaridan oʻq otar doim” – “Bagʻrim nishon aylar ikki kamoning”. Ikkala misrada ham qosh kamon (yoy)ga oʻxshatilmoqda, biroq: birinchi misolda oʻxshatilayotgan narsa (qosh) ham, oʻxshayotgan narsa (kamon) ham matnda bor, ikkinchi misolda oʻxshatilayotgan narsa tushirib qoldirilgan va u oʻxshayotgan narsa nomi bilan atalgan. Yaʼni birinchi misol oʻxshatish boʻlsa, ikkinchisi metafora (istiora)dir. Aksariyat hollarda Oʻ. turli grammatik vositalar: -dek (-day) qoʻshimchasi yoki “goʻyo”, “kabi”, “xuddi”, “misli”, “misoli”, “yangligʻ”, “bamisoli” kabi koʻmakchilar vositasida amalga oshadi. Shu bilan birga, Oʻ. grammatik vositalarsiz amalga oshgan hollar ham tez-tez kuzatiladi. Mas.: “Muhabbat – chiroyli kapalak...”, “Umr – qumsoat ham yarimlab qoldi” (Sh.Rahmon). Mumtoz adabiyotshunoslikda Oʻ. tashbeh deb yuritiladi va u sheʼriyatda juda keng qoʻllangani bois, ilmi badiʼda mufassal ishlangan sanʼatlardan sanaladi (q. tashbeh).

Ўхшатиш – тасвир объектини бошқа нарса-ҳодисага ўхшатиш орқали ёрқин ва бўрттириб тасвирлашга асосланган бадиий тасвир воситаси бўлиб, бунда ўхшатилаётган нарса-ҳодисалар учун умумий белги-хусусиятларга таянилади. Айрим адабиётларда Ў. кўчимнинг содда тури деб ҳам юритилади. Бироқ бу унчалик тўғри эмас. Чунки Ў.да маъно кўчиши кузатилмайди, унда, маъно кўчишининг ўхшатиш асосидаги тури бўлмиш метафорадан фарқли ўлароқ, ўхшатилаётган нарса ҳам, ўхшаётган нарса ҳам матнда сўз билан ифода этилади. Мас., қиёсланг: “Камондек қошлари киприкларидан ўқ отар доим” – “Бағрим нишон айлар икки камонинг”. Иккала мисрада ҳам қош камон (ёй)га ўхшатилмоқда, бироқ: биринчи мисолда ўхшатилаётган нарса (қош) ҳам, ўхшаётган нарса (камон) ҳам матнда бор, иккинчи мисолда ўхшатилаётган нарса тушириб қолдирилган ва у ўхшаётган нарса номи билан аталган. Яъни биринчи мисол ўхшатиш бўлса, иккинчиси метафора (истиора)дир. Аксарият ҳолларда Ў. турли грамматик воситалар: -дек (-дай) қўшимчаси ёки “гўё”, “каби”, “худди”, “мисли”, “мисоли”, “янглиғ”, “бамисоли” каби кўмакчилар воситасида амалга ошади. Шу билан бирга, Ў. грамматик воситаларсиз амалга ошган ҳоллар ҳам тез-тез кузатилади. Мас.: “Муҳаббат – чиройли капалак...”, “Умр – қумсоат ҳам яримлаб қолди” (Ш.Раҳмон). Мумтоз адабиётшуносликда Ў. ташбеҳ деб юритилади ва у шеъриятда жуда кенг қўллангани боис, илми бадиъда муфассал ишланган санъатлардан саналади (қ. ташбеҳ).