Oʻzlashtirish

Oʻzlashtirish – adabiy aloqaning koʻrinishlaridan biri, adabiy taʼsirning natijasi; ijodkorning adabiyotda oʻziga qadar mavjud boʻlgan syujet, obraz, gʻoya va sh.k.larni istifoda etishi. Adabiy jarayonda Oʻ. anglangan yo anglanmagan tarzda voqe boʻlishi mumkin. Birinchi holda ijodkor avval yaratilgan asardan Oʻ.ga chogʻlanarkan, salafi bilan ijodiy musobaqaga kirishadi, natijada oʻzlashtirilgan syujet, obraz va sh.k.larning yangicha va oʻziga xos badiiy talqini vujudga keladi. Mas., A.Navoiy ongli ravishda “Nizomiy panjasiga panja urgan”i, hazratning Nizomiy bilan ijodiy musobaqaga kirishish niyati, asarining ustozi yaratgan dostondan qaysi jihatlari bilan farq qilishi “Farhod va Shirin” dostoni debochasida aniq-ravshan ifodalangan. Aytish kerakki, A.Navoiy amal qilgan ijodiy yondashuvgina Oʻ.ning adabiy jarayonda ijobiy hodisa boʻlishini, pirovard natijada badiiy tafakkur rivojiga samarali taʼsir koʻrsatishini taʼminlaydi. Badiiy ijod amaliyotida ancha keng uchraydigan anglanmagan tarzda voqe boʻluvchi Oʻ.ning omillari turlicha boʻlib, asosiylaridan biri sifatida taʼsirlanish koʻrsatilishi mumkin. Ijodkor qachondir oʻqigan asardagi voqea, holat, ifoda va sh.k.lardan kuchli taʼsirlanishi mumkinki, vaqt oʻtib, oʻsha voqea, holat, ifoda va sh.k.larning oʻzi unutilsa-da, taassurot uning ongosti qatlamlarida chuqur iz qoldirgan, bas, u vaqti kelib ijod jarayonida ong osti qatlamlaridan qalqib chiqishi va beixtiyor asarda aks etishi ham mumkin. Shu yoʻsin voqe boʻlgan Oʻ.lar, mas., Navoiy sheʼrlaridagi ohang, ruh, tashbehu tamsillar, lirik holatlar Boburdan tortib hozirgi gʻazalchilikka qadar kuzatilishi mumkin. Mazkur hol, umuman, Oʻ.lar adabiy hodisalarning qaysi zamon va makonga mansubligidan qatʼi nazar, bir-biri bilan dialogik aloqada mavjud ekanini yorqin namoyon etadi.

Oʻ. qamrovi nihoyatda keng tushuncha boʻlib, u turlicha koʻrinish va turli darajada namoyon boʻladi: taqlid (q.), stilizatsiya (q.), parodiya (q.), reminissensiya (q.), parafraza (q.) kabi. Umuman olganda, Oʻ. adabiy jarayonda qonuniyat maqomida mavjud boʻlgan ijobiy hodisa va shu maʼnoda uni koʻr-koʻrona taqliddan, plagiat (q.), epigonlik (q.) kabilardan farqlamoq zarurdir. Shuningdek, Oʻ. bilan milliy adabiyotlar orasidagi tipologik oʻxshashliklarni farqlash kerak. Mas., Yevropa maʼrifatchilik adabiyoti bilan jadid adabiyoti orasida mavzu, gʻoya, obraz, badiiy shakl kabilarda kuzatiluvchi oʻxshashliklar adabiy aloqa va taʼsir (garchi buni toʻla inkor qilib boʻlmasa ham) natijasi deb emas, balki ularni keltirib chiqargan ijtimoiy-tarixiy, madaniy-maʼrifiy omillarning oʻxshashligi bilan izohlanadi. Yoki 80-yillar oʻzbek nasrida boʻy koʻrsatgan “ortiqcha odam”, “kichkina odam” kabi personaj tiplarini ham XIX asr rus adabiyotidan Oʻ. deyish unchalik toʻgʻri emas, chunki davr ijtimoiy voqeligining oʻzida shunday shaxs tiplari boʻlgan va adabiyot ularni aks ettirgan.

Ўзлаштириш – адабий алоқанинг кўринишларидан бири, адабий таъсирнинг натижаси; ижодкорнинг адабиётда ўзига қадар мавжуд бўлган сюжет, образ, ғоя ва ш.к.ларни истифода этиши. Адабий жараёнда Ў. англанган ё англанмаган тарзда воқе бўлиши мумкин. Биринчи ҳолда ижодкор аввал яратилган асардан Ў.га чоғланаркан, салафи билан ижодий мусобақага киришади, натижада ўзлаштирилган сюжет, образ ва ш.к.ларнинг янгича ва ўзига хос бадиий талқини вужудга келади. Мас., А.Навоий онгли равишда “Низомий панжасига панжа урган”и, ҳазратнинг Низомий билан ижодий мусобақага киришиш нияти, асарининг устози яратган достондан қайси жиҳатлари билан фарқ қилиши “Фарҳод ва Ширин” достони дебочасида аниқ-равшан ифодаланган. Айтиш керакки, А.Навоий амал қилган ижодий ёндашувгина Ў.нинг адабий жараёнда ижобий ҳодиса бўлишини, пировард натижада бадиий тафаккур ривожига самарали таъсир кўрсатишини таъминлайди. Бадиий ижод амалиётида анча кенг учрайдиган англанмаган тарзда воқе бўлувчи Ў.нинг омиллари турлича бўлиб, асосийларидан бири сифатида таъсирланиш кўрсатилиши мумкин. Ижодкор қачондир ўқиган асардаги воқеа, ҳолат, ифода ва ш.к.лардан кучли таъсирланиши мумкинки, вақт ўтиб, ўша воқеа, ҳолат, ифода ва ш.к.ларнинг ўзи унутилса-да, таассурот унинг онгости қатламларида чуқур из қолдирган, бас, у вақти келиб ижод жараёнида онг ости қатламларидан қалқиб чиқиши ва беихтиёр асарда акс этиши ҳам мумкин. Шу йўсин воқе бўлган Ў.лар, мас., Навоий шеърларидаги оҳанг, руҳ, ташбеҳу тамсиллар, лирик ҳолатлар Бобурдан тортиб ҳозирги ғазалчиликка қадар кузатилиши мумкин. Мазкур ҳол, умуман, Ў.лар адабий ҳодисаларнинг қайси замон ва маконга мансублигидан қатъи назар, бир-бири билан диалогик алоқада мавжуд эканини ёрқин намоён этади.

Ў. қамрови ниҳоятда кенг тушунча бўлиб, у турлича кўриниш ва турли даражада намоён бўлади: тақлид (қ.), стилизация (қ.), пародия (қ.), реминисценция (қ.), парафраза (қ.) каби. Умуман олганда, Ў. адабий жараёнда қонуният мақомида мавжуд бўлган ижобий ҳодиса ва шу маънода уни кўр-кўрона тақлиддан, плагиат (қ.), эпигонлик (қ.) кабилардан фарқламоқ зарурдир. Шунингдек, Ў. билан миллий адабиётлар орасидаги типологик ўхшашликларни фарқлаш керак. Мас., Европа маърифатчилик адабиёти билан жадид адабиёти орасида мавзу, ғоя, образ, бадиий шакл кабиларда кузатилувчи ўхшашликлар адабий алоқа ва таъсир (гарчи буни тўла инкор қилиб бўлмаса ҳам) натижаси деб эмас, балки уларни келтириб чиқарган ижтимоий-тарихий, маданий-маърифий омилларнинг ўхшашлиги билан изоҳланади. Ёки 80-йиллар ўзбек насрида бўй кўрсатган “ортиқча одам”, “кичкина одам” каби персонаж типларини ҳам XIX аср рус адабиётидан Ў. дейиш унчалик тўғри эмас, чунки давр ижтимоий воқелигининг ўзида шундай шахс типлари бўлган ва адабиёт уларни акс эттирган.