Poetika

Poetika (yun. poietike techne – ijod sanʼati) – keng maʼnoda adabiyot nazariyasi, tor va hozirda koʻproq qoʻllanilayotgan maʼnoda adabiyot nazariyasining tarkibiy qismi, adabiy asar haqidagi taʼlimot. P.ni umuman adabiyot, soʻz sanʼati haqidagi fan – adabiyot nazariyasi maʼnosida tushunish antik davrlardan anʼanaga aylangan. P.ni tor maʼnoda – adabiyot nazariyasining tarkibiy qismi sifatida tushunish XX asrning ilk choragidan boshlab qaror topgan boʻlib, bunda rus adabiyotshunosligidagi formal maktab vakillarining xizmati katta. Ular adabiy asarning shakliy tomonlariga, uning qurilishi masalalariga asosiy eʼtiborni qaratdilar. Garchi bu maktabning ilk bosqichida shaklni ustun qoʻyish, badiiy asar “priyomlar yigʻindisi” (V.Shklovskiy) qabilidagi daʼvolar boʻlsa ham, keyincha badiiy shakl va mazmunni uygʻun birlikda olib oʻrganish tomon burilish kuzatiladi. Formal maktab vakillari va unga yaqin ilmiy mavqeda turgan olimlar til va nutqning uslubiy koʻrinishlari (V.V.Vinogradov), badiiy asar tili (G.O.Vinokur), sheʼr kompozitsiyasi, ritm va metrika (V.M.Jirmunskiy), sheʼriy sintaksis va poetik intonatsiya (B.M.Eyxenbaum), syujet qurilishi (V.Shklovskiy), sehrli ertaklar strukturasi (V.Ya.Propp) kabi qator masalalarni atroflicha chuqur tadqiq etdilar. Bu ilmiy izlanishlar adabiy asar mohiyatiga kirib borish, unga badiiy joziba baxsh etgan unsurlarni ochib berishga qaratilgan boʻlib, ular adabiy asar qurilishi bilan bogʻliq oʻrganilishi lozim boʻlgan masalalar koʻlami benihoya kengligi va muhimligini koʻrsatdi. B.V.Tomashevskiy oʻtgan asrning 20-yillarida: “P.ning (boshqacha aytsak – adabiyot yoki soʻz sanʼati nazariyasining) vazifasi adabiy asar qurilishi usullarini oʻrganishdan iboratdir. P.ning obyekti – badiiy adabiyot”,– deb yozarkan, P.ni adabiyot nazariyasiga sinonim tarzida ishlatsa-da, uning vazifasi “adabiy asar qurilishi usullarini oʻrganish”, deb taʼkidlaydi. Shuning oʻzidayoq P.ni adabiyot nazariyasining maxsus sohasi sifatida tushunishga moyillik kuzatiladi. Xuddi shu yillarda V.M.Jirmunskiy P.ni “adabiyotni sanʼat sifatida oʻrganuvchi fan”, deya taʼriflaydi. Uning fikricha, estetik obyekt va estetik kechinma xususiyatlarini belgilash alohida fan boʻlmish P. doirasidan tashqarida, P.ning vazifasi estetik obyekt – adabiy asar strukturasini oʻrganishdir. Formal maktabga qarshi turgan M.M.Baxtin sotsiologik P. haqida soʻz yuritadi va uning vazifasi “Adabiy asar nima? Uning strukturasi qanday? Bu strukturaning elementlari qaysilar, ularning funksiyalari nimalardan iborat? Janr, uslub, syujet, mavzu, motiv, qahramon, metr, ritm, melodika va h. – nima?” kabi masalalarni oʻrganish”, deb taʼkidlaydi. M.M.Baxtin nazarda tutgan sotsiologik P.ning predmeti formal maktab tushunchasidagi P. predmetiga, asosan, mos keladi. Bahslashuvchi tomonlar qarashlaridagi bu mushtaraklik oʻtgan asrning 20-yillaridayoq P. adabiyotshunoslikning oʻz predmeti, vazifalariga ega boʻlgan maxsus tarmogʻi sifatida keng eʼtirof etila boshlanganini koʻrsatadi. XX asr oʻrtalariga kelib P.ni adabiyot nazariyasining tarkibiy qismi sifatida tushunish toʻla qaror topdi, deyish mumkin. Ayni shunday talqin, odatda, koʻpchilik tomonidan eʼtirof etilgan qarashlarni aks ettiradigan ensiklopedik lugʻatlar, oʻquv adabiyotlaridan joy olgani ham bu fikrni tasdiqlaydi. Jumladan, V.M.Jirmunskiy oʻquv qoʻllanmasida: “Soʻz sanʼatining umumfalsafiy, estetik asoslarini adabiyot nazariyasi oʻrganadi. P. esa adabiyot nazariyasining asosiy xulosalariga tayangan holda poeziya foydalanadigan ifoda vositalari sistemasini oʻrganadi”, – deb yozdi, adabiyot nazariyasi va P.ning vazifalar doirasini aniq chegaralab, ularning bir-biriga bogʻliqligini taʼkidladi. Oʻtgan asr oʻrtalarida chop etilgan 6 jildlik “Qisqacha adabiyot ensiklopediyasi”da esa P.ga “adabiy asarlarning qurilishi va ularda foydalaniladigan estetik vositalar sistemasi haqidagi fan”, deya taʼrif berilgan.

Tadqiq obyektini qaysi jihatdan oʻrganishi, masalalari doirasi, oʻz oldiga qoʻygan maqsadi va shularga mos ilmiy yondashuvidan kelib chiqqan holda, P. doirasida umumiy (yoki nazariy) P., xususiy P. va tarixiy P. sohalari farqlanadi. Umumiy P., koʻpincha, nazariy P., baʼzan esa “makropoetika” deb ham yuritiladi. Umumiy P. asarning ichki qurilishi (fonika, ritmika, strofika, stilistika, obrazlar tizimi, syujet-kompozitsiya sathlari) bilan bogʻliq umumiy qonuniyatlarni ochish, badiiy vositalar va usullar tizimini ishlab chiqishni maqsad qiladi. Nazariy P.dan farqli oʻlaroq, xususiy P. xuddi shu ishni konkret asar doirasida amalga oshiradi, oʻsha asarning badiiy oʻziga xosligini ochib berish, tavsiflash maqsadini koʻzlaydi. Tarixiy P. esa alohida badiiy usul va vositalarning tarixiy tadrijini qiyosiy va tipologik aspektlarda oʻrganadi. Taʼkidlash joizki, adabiyotshunoslikda tez-tez uchraydigan “romantizm P.si”, “Chexov P.si”, “struktural P.” kabi birikmalar maʼnosi ham bevosita atamaning asosiy maʼnosidan oʻsib chiqadi. Mas., “romantizm P.si” deyilganda, romantizm yoʻnalishiga mansub asarlarning qurilishiga xos umumiy xususiyatlar, badiy usul va vositalar tizimi nazarda tutiladi.

Поэтика (юн. poietike techne – ижод санъати) – кенг маънода адабиёт назарияси, тор ва ҳозирда кўпроқ қўлланилаётган маънода адабиёт назариясининг таркибий қисми, адабий асар ҳақидаги таълимот. П.ни умуман адабиёт, сўз санъати ҳақидаги фан – адабиёт назарияси маъносида тушуниш антик даврлардан анъанага айланган. П.ни тор маънода – адабиёт назариясининг таркибий қисми сифатида тушуниш ХХ асрнинг илк чорагидан бошлаб қарор топган бўлиб, бунда рус адабиётшунослигидаги формал мактаб вакилларининг хизмати катта. Улар адабий асарнинг шаклий томонларига, унинг қурилиши масалаларига асосий эътиборни қаратдилар. Гарчи бу мактабнинг илк босқичида шаклни устун қўйиш, бадиий асар “приёмлар йиғиндиси” (В.Шкловский) қабилидаги даъволар бўлса ҳам, кейинча бадиий шакл ва мазмунни уйғун бирликда олиб ўрганиш томон бурилиш кузатилади. Формал мактаб вакиллари ва унга яқин илмий мавқеда турган олимлар тил ва нутқнинг услубий кўринишлари (В.В.Виноградов), бадиий асар тили (Г.О.Винокур), шеър композицияси, ритм ва метрика (В.М.Жирмунский), шеърий синтаксис ва поэтик интонация (Б.М.Эйхенбаум), сюжет қурилиши (В.Шкловский), сеҳрли эртаклар структураси (В.Я.Пропп) каби қатор масалаларни атрофлича чуқур тадқиқ этдилар. Бу илмий изланишлар адабий асар моҳиятига кириб бориш, унга бадиий жозиба бахш этган унсурларни очиб беришга қаратилган бўлиб, улар адабий асар қурилиши билан боғлиқ ўрганилиши лозим бўлган масалалар кўлами бениҳоя кенглиги ва муҳимлигини кўрсатди. Б.В.Томашевский ўтган асрнинг 20-йилларида: “П.нинг (бошқача айтсак – адабиёт ёки сўз санъати назариясининг) вазифаси адабий асар қурилиши усулларини ўрганишдан иборатдир. П.нинг объекти – бадиий адабиёт”,– деб ёзаркан, П.ни адабиёт назариясига синоним тарзида ишлатса-да, унинг вазифаси “адабий асар қурилиши усулларини ўрганиш”, деб таъкидлайди. Шунинг ўзидаёқ П.ни адабиёт назариясининг махсус соҳаси сифатида тушунишга мойиллик кузатилади. Худди шу йилларда В.М.Жирмунский П.ни “адабиётни санъат сифатида ўрганувчи фан”, дея таърифлайди. Унинг фикрича, эстетик объект ва эстетик кечинма хусусиятларини белгилаш алоҳида фан бўлмиш П. доирасидан ташқарида, П.нинг вазифаси эстетик объект – адабий асар структурасини ўрганишдир. Формал мактабга қарши турган М.М.Бахтин социологик П. ҳақида сўз юритади ва унинг вазифаси “Адабий асар нима? Унинг структураси қандай? Бу структуранинг элементлари қайсилар, уларнинг функциялари нималардан иборат? Жанр, услуб, сюжет, мавзу, мотив, қаҳрамон, метр, ритм, мелодика ва ҳ. – нима?” каби масалаларни ўрганиш”, деб таъкидлайди. М.М.Бахтин назарда тутган социологик П.нинг предмети формал мактаб тушунчасидаги П. предметига, асосан, мос келади. Баҳслашувчи томонлар қарашларидаги бу муштараклик ўтган асрнинг 20-йилларидаёқ П. адабиётшуносликнинг ўз предмети, вазифаларига эга бўлган махсус тармоғи сифатида кенг эътироф этила бошланганини кўрсатади. ХХ аср ўрталарига келиб П.ни адабиёт назариясининг таркибий қисми сифатида тушуниш тўла қарор топди, дейиш мумкин. Айни шундай талқин, одатда, кўпчилик томонидан эътироф этилган қарашларни акс эттирадиган энциклопедик луғатлар, ўқув адабиётларидан жой олгани ҳам бу фикрни тасдиқлайди. Жумладан, В.М.Жирмунский ўқув қўлланмасида: “Сўз санъатининг умумфалсафий, эстетик асосларини адабиёт назарияси ўрганади. П. эса адабиёт назариясининг асосий хулосаларига таянган ҳолда поэзия фойдаланадиган ифода воситалари системасини ўрганади”, – деб ёзди, адабиёт назарияси ва П.нинг вазифалар доирасини аниқ чегаралаб, уларнинг бир-бирига боғлиқлигини таъкидлади. Ўтган аср ўрталарида чоп этилган 6 жилдлик “Қисқача адабиёт энциклопедияси”да эса П.га “адабий асарларнинг қурилиши ва уларда фойдаланиладиган эстетик воситалар системаси ҳақидаги фан”, дея таъриф берилган.

Тадқиқ объектини қайси жиҳатдан ўрганиши, масалалари доираси, ўз олдига қўйган мақсади ва шуларга мос илмий ёндашувидан келиб чиққан ҳолда, П. доирасида умумий (ёки назарий) П., хусусий П. ва тарихий П. соҳалари фарқланади. Умумий П., кўпинча, назарий П., баъзан эса “макропоэтика” деб ҳам юритилади. Умумий П. асарнинг ички қурилиши (фоника, ритмика, строфика, стилистика, образлар тизими, сюжет-композиция сатҳлари) билан боғлиқ умумий қонуниятларни очиш, бадиий воситалар ва усуллар тизимини ишлаб чиқишни мақсад қилади. Назарий П.дан фарқли ўлароқ, хусусий П. худди шу ишни конкрет асар доирасида амалга оширади, ўша асарнинг бадиий ўзига хослигини очиб бериш, тавсифлаш мақсадини кўзлайди. Тарихий П. эса алоҳида бадиий усул ва воситаларнинг тарихий тадрижини қиёсий ва типологик аспектларда ўрганади. Таъкидлаш жоизки, адабиётшуносликда тез-тез учрайдиган “романтизм П.си”, “Чехов П.си”, “структурал П.” каби бирикмалар маъноси ҳам бевосита атаманинг асосий маъносидан ўсиб чиқади. Мас., “романтизм П.си” дейилганда, романтизм йўналишига мансуб асарларнинг қурилишига хос умумий хусусиятлар, бадий усул ва воситалар тизими назарда тутилади.