Poststrukturalizm

Poststrukturalizm (fr. poststructuralisme – strukturalizmdan keyingi) – ijtimoiy-gumanitar bilim sohalarida oʻtgan asrning 70-yillaridan boshlab shakllangan ilmiy yondashuvlarning umumiy nomi. P. strukturalizm bagʻrida yetishgan, uning davomi va qisman ziddi sifatida maydonga chiqqan boʻlib, baʼzan neostrukturalizm deb ham yuritiladi. P. uchun dasturiy sanaluvchi ayrim asarlar (mas., J.Derrida. “Grammatologiya haqida”) 60-yillarning oxiridayoq chop etilgan boʻlsa ham, 70-yillarda unga strukturalizmning bir qanoti deb qaralgan, 80-yillardan boshlab konseptual mustaqillikka erishgan. P.ning vatani – Fransiya, uning yirik namoyandalari sifatida J.Derrida, K.Kastoriadis, J.-F.Liotar, J.Delez, Yu.Kristeva singari olimlar eʼtirof etiladi; AQShdagi “dekonstruksiya” yoʻnalishidagi adabiyotshunoslar (X.Blum, D.Miller, P.de Man va b.) ham P.ga mansub etiladi. Mutaxassislar fransuz strukturalizmining yirik namoyandasi R.Bart faoliyatining soʻnggi bosqichida P. mavqeida turganini taʼkidlaydilarki, bu ham strukturalizm va P. orasidagi genetik aloqani yaqqol namoyon etadi. Strukturalizm kabi P. ham madaniyatga lisoniy faoliyat, matn deb qaraydi, lekin ularning matnga munosabati keskin farqlanadi. Agar strukturalizm matnga immanent holda yondashib, uning ichki qurilishini oʻrganish bilan cheklansa, P. asosiy eʼtiborni matnning ortidagi kontekstga qaratadi. Strukturalizm matnga turgʻun hodisa sifatida qarab, uning unsurlarini ajratish va tasniflash orqali universal qonuniyatlarni ochishga intilsa, P. matnni harakatdagi va oʻzgaruvchan hodisa deb biladi, bu bilan strukturalistlar intilgan “universal struktura” – “matritsa”ni topib borish mumkinligini inkor qiladi. Yaʼni strukturalistlar matnlararo oʻxshashliklarni matn qurilishining universal qonuniyatlari natijasi deb bilsa, P. ularni matnlarning oʻzaro aloqasi (intertekstuallik) natijasi deb hisoblaydi. Kontekstga eʼtibor qaratishi bilan P. germenevtikaga yaqinlashadi, lekin matnni tushunish masalasida undan farqlidir. P.ga koʻra, matnni tushunish “dekonstruksiya” orqali amalga oshadi: avvaliga matn elementar uzvlarga ajratiladi (“destruksiya”), keyin qayta yigʻiladi (“rekonstruksiya”) va shu asno matnga ijod onlari kontekstida muallif ixtiyoridan tashqari, anglanmagan tarzda yoki oʻzi yashirishni xohlaganiga zid oʻlaroq kirib qolgan maʼnolarni ochishga intiladi. Yaʼni P. matnda kontekst qoldirgan “iz”larni qidiradiki, bu izlar gʻayrishuuriy (ongsizlik) tarzda aks etgani uchun ularni intuitiv tarzdagina farqlash mumkin. Yana bir jihati, P.ga koʻra, konkret matnda faqat ijod onlari kontekstininggina emas, balki unga qadar mavjud boʻlgan boshqa matnlar “iz”i bor, aniqrogʻi, matn oʻsha izlarning yigʻindisi (“tekst – qoʻshtirnoqsiz sitata”. R.Bart), matnlararo oʻxshashliklar (gʻoya, motiv, obraz) esa intertekstual oʻyin, turli allyuziyalar, anglangan yoki anglanmagan sitatsiyalar natijasidir. Shunga koʻra, ijodkor voqelikka emas, balki oʻzigacha mavjud boʻlgan matnlarga taqlid qiladi. Bu qarash esa ijodda individuallik rolini pasaytirish (avtor oʻlimi), asardagi obrazlarning voqelik bilan aloqasini inkor etishga (yaʼni belgi voqelikka ishora qilmaydi, u oʻzinigina ifodalaydi) olib keladi. Modomiki, matn “iz”lar yigʻindisi ekan, talqin ham matndan tashqarida qoladigan narsalarni tushunishdir, demak, tushunish natija emas, balki jarayondir. Ayni chogʻda, P. uchun muhimi tushunish emas, balki matn konstruksiyasi, uning qanday yasalgani, matn yaratish texnologiyasini oʻrganish boʻlib qoladi.

P.ning asoschilari, ayni chogʻda, postmodernizm klassiklari ham sanaladi. Xuddi postmodernizm kabi, P. ham hozirda faoliyatda boʻlgan, demak, oʻzgarib, shakllanib, takomillashib borayotgan gʻoyat serqirra hodisadir. Shu maʼnoda, yuqoridagilarni uning ayrim jihatlarigina deb tushunish, u haqda toʻla maʼlumot olish uchun koʻplab maxsus adabiyotlarni oʻrganish lozim.

Постструктурализм (фр. poststructuralisme – структурализмдан кейинги) – ижтимоий-гуманитар билим соҳаларида ўтган асрнинг 70-йилларидан бошлаб шаклланган илмий ёндашувларнинг умумий номи. П. структурализм бағрида етишган, унинг давоми ва қисман зидди сифатида майдонга чиққан бўлиб, баъзан неоструктурализм деб ҳам юритилади. П. учун дастурий саналувчи айрим асарлар (мас., Ж.Деррида. “Грамматология ҳақида”) 60-йилларнинг охиридаёқ чоп этилган бўлса ҳам, 70-йилларда унга структурализмнинг бир қаноти деб қаралган, 80-йиллардан бошлаб концептуал мустақилликка эришган. П.нинг ватани – Франция, унинг йирик намояндалари сифатида Ж.Деррида, К.Касториадис, Ж.-Ф.Лиотар, Ж.Делез, Ю.Кристева сингари олимлар эътироф этилади; АҚШдаги “деконструкция” йўналишидаги адабиётшунослар (Х.Блум, Д.Миллер, П.де Ман ва б.) ҳам П.га мансуб этилади. Мутахассислар француз структурализмининг йирик намояндаси Р.Барт фаолиятининг сўнгги босқичида П. мавқеида турганини таъкидлайдиларки, бу ҳам структурализм ва П. орасидаги генетик алоқани яққол намоён этади. Структурализм каби П. ҳам маданиятга лисоний фаолият, матн деб қарайди, лекин уларнинг матнга муносабати кескин фарқланади. Агар структурализм матнга имманент ҳолда ёндашиб, унинг ички қурилишини ўрганиш билан чекланса, П. асосий эътиборни матннинг ортидаги контекстга қаратади. Структурализм матнга турғун ҳодиса сифатида қараб, унинг унсурларини ажратиш ва таснифлаш орқали универсал қонуниятларни очишга интилса, П. матнни ҳаракатдаги ва ўзгарувчан ҳодиса деб билади, бу билан структуралистлар интилган “универсал структура” – “матрица”ни топиб бориш мумкинлигини инкор қилади. Яъни структуралистлар матнлараро ўхшашликларни матн қурилишининг универсал қонуниятлари натижаси деб билса, П. уларни матнларнинг ўзаро алоқаси (интертекстуаллик) натижаси деб ҳисоблайди. Контекстга эътибор қаратиши билан П. герменевтикага яқинлашади, лекин матнни тушуниш масаласида ундан фарқлидир. П.га кўра, матнни тушуниш “деконструкция” орқали амалга ошади: аввалига матн элементар узвларга ажратилади (“деструкция”), кейин қайта йиғилади (“реконструкция”) ва шу асно матнга ижод онлари контекстида муаллиф ихтиёридан ташқари, англанмаган тарзда ёки ўзи яширишни хоҳлаганига зид ўлароқ кириб қолган маъноларни очишга интилади. Яъни П. матнда контекст қолдирган “из”ларни қидирадики, бу излар ғайришуурий (онгсизлик) тарзда акс этгани учун уларни интуитив тарздагина фарқлаш мумкин. Яна бир жиҳати, П.га кўра, конкрет матнда фақат ижод онлари контекстининггина эмас, балки унга қадар мавжуд бўлган бошқа матнлар “из”и бор, аниқроғи, матн ўша изларнинг йиғиндиси (“текст – қўштирноқсиз цитата”. Р.Барт), матнлараро ўхшашликлар (ғоя, мотив, образ) эса интертекстуал ўйин, турли аллюзиялар, англанган ёки англанмаган цитациялар натижасидир. Шунга кўра, ижодкор воқеликка эмас, балки ўзигача мавжуд бўлган матнларга тақлид қилади. Бу қараш эса ижодда индивидуаллик ролини пасайтириш (автор ўлими), асардаги образларнинг воқелик билан алоқасини инкор этишга (яъни белги воқеликка ишора қилмайди, у ўзинигина ифодалайди) олиб келади. Модомики, матн “из”лар йиғиндиси экан, талқин ҳам матндан ташқарида қоладиган нарсаларни тушунишдир, демак, тушуниш натижа эмас, балки жараёндир. Айни чоғда, П. учун муҳими тушуниш эмас, балки матн конструкцияси, унинг қандай ясалгани, матн яратиш технологиясини ўрганиш бўлиб қолади.

П.нинг асосчилари, айни чоғда, постмодернизм классиклари ҳам саналади. Худди постмодернизм каби, П. ҳам ҳозирда фаолиятда бўлган, демак, ўзгариб, шаклланиб, такомиллашиб бораётган ғоят серқирра ҳодисадир. Шу маънода, юқоридагиларни унинг айрим жиҳатларигина деб тушуниш, у ҳақда тўла маълумот олиш учун кўплаб махсус адабиётларни ўрганиш лозим.