Postmodernizm

Postmodernizm (fr. postmodernisme – modernizmdan keyingi) – oʻtgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab adabiyot va sanʼatda, umuman, ijtimoiy-gumanitar sohalarda kuzatila boshlagan oqim, ijodiy metod. Fransuz poststrukturalizmining dekonstruksiya (J.Derrida), postfreydizmning “shizoanaliz” va “ongsizlik tili” (Lakan, J.Delyoz, F.Gattari) taʼlimotlari hamda semiotikadagi kinoyaviylik konsepsiyasi (U.Eko) P.ning falsafiy asosini tashkil qiladi. P.ning yuzaga kelish vaqti, oʻziga xosligi masalasida turlicha fikrlar mavjud. Ayrim mutaxassislar P. 40-yillarda, J.Joysning “Finnegan maʼrakasi” (1939) asari bilan boshlangan desa, boshqalari oʻtgan asrning oʻrtalarini, yana bir xillari 70 – 80-yillarini koʻrsatadilar. Holbuki, P. termini ancha avval paydo boʻlgan: ilk bor P.Vinnitsning “Yevropa madaniyati inqirozi”(1917) asarida ishlatilgan boʻlsa, Toynbining “Tarixni oʻrganish”(1947) asarida termin kulturologik maʼnoda, jahon madaniyatida yevropotsentrizmning barham topishi maʼnosida qoʻllanadi. Adabiyotshunoslikda ham P. termini XX asrning 20-yillardanoq ishlatilgan boʻlib, u adabiy jarayondagi modernizmga aks taʼsir hodisalarini, 60 – 70-yillar amerika adabiy tanqidchiligida esa ultramodernistik ijodiy tajribalarni anglatgan. Terminning keng ommalashishi Ch.Jenks nomi bilan bogʻliq: u oʻzining “Postmodernistik meʼmorlik tili”(1977) asarida P.ni neoavangardga xos ekstremizm va nigilizmdan chekinish, qisman anʼanalarga qaytish maʼnosida qoʻllaydi. Aslida, P. terminiga turli vaqtlarda berilgan taʼriflarning har biri oʻzida hodisaning bir qirrasini mujassam etadiki, bu maʼno oʻzgarishlari, maʼlum darajada, P.ning shakllanish jarayonini aks ettiradi. Avvalo shuni qayd etish lozimki, modernizm bilan P. munosabati masalasida ham fikrlar turlicha: P.ga modernizm taraqqiyotidagi bir bosqich sifatida qarash ham, uni modernizmga aks taʼsir sifatida maydonga chiqqan yangi hodisa deb bilish ham, eskirgan badiiy shakllardan yangilariga oʻtish davri hodisasi deb hisoblash ham bor. Shunga qaramay, oʻtgan asrning soʻnggi choragidan P.ning modernizmdan jiddiy farqlanuvchi hodisa ekanligi tobora oshkor koʻzga tashlanib, tabiiyki, u haqdagi shunga mos qarashlar ham ustuvorlik kasb etib bordi. Hozirgi adabiyotshunoslikda bu ikki hodisaning jiddiy farqlanishi eʼtirof etiladiki, farqlardan ayrimlarini koʻrsatib oʻtish maqsadga muvofiq:

P. nazariyotchilariga koʻra, “P. asri” hisoblanmish 70 – 80-yillardan olam manzarasi tamom oʻzgargan, avvalgilardan farqli shart-sharoitlar yuzaga kelgan. Jumladan, elektron axborot vositalari, xususan, televideniye va Internet tarmogʻining rivojlanishi madaniyatlarning ajib qorishuviga olib keldiki, turmush tarzi va madaniyatdagi eklektiklik sanʼat va adabiyotda ham shunga mos eklektiklikni keltirib chiqaradi. Xususan, adabiyot va sanʼatda yevropotsentrizm, etnotsentrizmning yemirilishi, turli sanʼat “til”larining qorishib ketishi ayni shu hol natijasi deb qaraladi. Mazkur holning yana bir omili sifatida ommaviy didsizlashish koʻrsatiladi. Yaʼni badiiy did oʻtmaslashgan, badiiy asar qimmati uning qancha foyda keltirgani bilan oʻlchanadigan sharoit adabiyot va sanʼatdagi turli, hatto bir-biriga zid tamoyilu uslublarning qorishuviga izn beradi. Bu esa anʼanaviy badiiyat mezonlarini yemiradi, haqiqiy sanʼat bilan ommaviy sanʼat orasidagi farqni yoʻqotib, sanʼatning dizaynlashuviga olib keladiki, bunday sanʼatning oʻzi badiiy didni oʻtmaslashtiradi. P. nazariyotchilari nafaqat realizm, balki umuman anʼanaviy sanʼat olamni tushunish va tushuntirishga intilgan, shu maqsadga qaratilgan “metarivoyatlar”ni yaratgan deb biladilar. Bundan farqli oʻlaroq, P. olamni tushuntirish, u haqda yaxlit tasavvur hosil qilish, insonning olam va undagi oʻz oʻrnini anglashga qaratilgan har qanday harakatni bekor hisoblaydi va “metarivoyatlar” oʻrniga “kichik hikoyatlar”ni, yaʼni olam haqida umumiy emas, balki fragmentlar tarzidagi uzuq-yuluq “rivoya”ni taqdim etadi. Zero, P.ga koʻra, olamning mavjud qiyofatida faqat fragmentlargagina ishonish mumkin. Ayrim mutaxassislar ayni shu jihatni P.ni modernizmdan farqlovchi muhim xususiyat sifatida koʻrsatishadi. Ularning fikricha, voqelikni badiiy idrok etish mumkinligini inkor qilgani holda, modernizm uning badiiy modelini yaratadiki, haqiqatda bu model anʼanaviy sanʼat yaratuvchi “metarivoyat”ning muqobilidir. Yaʼni modernist sanʼatkor baribir oʻzi anglagan haqiqatni ifoda etishga intiladi, demak, uning asari muayyan ijodiy niyat asosida shakllantirilgan konsepsiyadir. Aksincha, P. uchun badiiy asar ijodiy niyat ijrosining natijasi, yaʼni oldindan belgilangan niyat asosidagi ijodiy jarayon mahsuli emas, balki uning oʻzi jarayondir. Natijada mazmun endi asardan tashqaridagi voqelik bilan bogʻliq “obyektiv mif” emas, balki parokanda olamda ihotalanib yashayotgan individning shaxsiy taassurotlarigina boʻlib qoladi. Shu tariqa P. anʼanaviy madaniyat asosida yotuvchi “logotsentrizm”ni inkor qiladi. Modomiki, asosda maʼni (logos) turmas ekan, demak, uni shakllantirayotgan subyekt – muallifning faol mazmunni shakllantiruvchilik roli ham ahamiyatini yoʻqotadi. P.ga koʻra, mualliflik masalasining aktuallashuvi yangi davr – XVIII asrdan boshlangan boʻlib, bu shaxs maqomining oʻzgarishi, ratsionalizmga xos inson dunyoni oʻzgartira oladi degan ishonch natijasi edi. Endilikda, bu ishonchga putur yetgan bir sharoitda, betartib va parokanda olamda inson oʻz oʻrnini yoʻqotgani kabi, adabiyotda subyektning roli ham yoʻqolishi muqarrardir. Bunday qarash, birinchidan, “muallif oʻlimi” konsepsiyasini keltirib chiqaradi, ikkinchidan, ijodni shaxsning maqsadli yoʻnaltirilgan yaratuvchilik faoliyati emas, mohiyatan kollektiv ijod boʻlgan “intertekstual oʻyin” sifatida tushunishga olib keladi.

P. oʻta murakkab, serqirra va ziddiyatli, muhimi, faol harakatdagi hodisadirki, u haqdagi mavjud fikrlar toʻliqlik va tugallik daʼvosini qilolmaydi. Yuqoridagilar P. haqida mutaxassislar bildirgan turlicha fikrlarni umumlashtirib, muxtasar ifodalashga bir urinish xolos. Hozirgi oʻzbek adabiyotida P.ga xos ayrim belgilar (mas., kinoyaviy modus, intertekstual oʻyin) modernizmga xos xususiyatlar bilan qorishiq holda zuhur qilayotgani ham bor gap. Biroq oʻzbek adabiyotshunosligida xali bu masalani tadqiq etish deyarli boshlanmadi, uni atroflicha oʻrganish hanuz ertaning vazifasi boʻlib qolmoqda.

Постмодернизм (фр. postmodernisme – модернизмдан кейинги) – ўтган асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб адабиёт ва санъатда, умуман, ижтимоий-гуманитар соҳаларда кузатила бошлаган оқим, ижодий метод. Француз постструктурализмининг деконструкция (Ж.Деррида), постфрейдизмнинг “шизоанализ” ва “онгсизлик тили” (Лакан, Ж.Делёз, Ф.Гаттари) таълимотлари ҳамда семиотикадаги киноявийлик концепцияси (У.Эко) П.нинг фалсафий асосини ташкил қилади. П.нинг юзага келиш вақти, ўзига хослиги масаласида турлича фикрлар мавжуд. Айрим мутахассислар П. 40-йилларда, Ж.Жойснинг “Финнеган маъракаси” (1939) асари билан бошланган деса, бошқалари ўтган асрнинг ўрталарини, яна бир хиллари 70 – 80-йилларини кўрсатадилар. Ҳолбуки, П. термини анча аввал пайдо бўлган: илк бор П.Винницнинг “Европа маданияти инқирози”(1917) асарида ишлатилган бўлса, Тойнбининг “Тарихни ўрганиш”(1947) асарида термин культурологик маънода, жаҳон маданиятида европоцентризмнинг барҳам топиши маъносида қўлланади. Адабиётшуносликда ҳам П. термини ХХ асрнинг 20-йилларданоқ ишлатилган бўлиб, у адабий жараёндаги модернизмга акс таъсир ҳодисаларини, 60 – 70-йиллар америка адабий танқидчилигида эса ультрамодернистик ижодий тажрибаларни англатган. Терминнинг кенг оммалашиши Ч.Женкс номи билан боғлиқ: у ўзининг “Постмодернистик меъморлик тили”(1977) асарида П.ни неоавангардга хос экстремизм ва нигилизмдан чекиниш, қисман анъаналарга қайтиш маъносида қўллайди. Аслида, П. терминига турли вақтларда берилган таърифларнинг ҳар бири ўзида ҳодисанинг бир қиррасини мужассам этадики, бу маъно ўзгаришлари, маълум даражада, П.нинг шаклланиш жараёнини акс эттиради. Аввало шуни қайд этиш лозимки, модернизм билан П. муносабати масаласида ҳам фикрлар турлича: П.га модернизм тараққиётидаги бир босқич сифатида қараш ҳам, уни модернизмга акс таъсир сифатида майдонга чиққан янги ҳодиса деб билиш ҳам, эскирган бадиий шакллардан янгиларига ўтиш даври ҳодисаси деб ҳисоблаш ҳам бор. Шунга қарамай, ўтган асрнинг сўнгги чорагидан П.нинг модернизмдан жиддий фарқланувчи ҳодиса эканлиги тобора ошкор кўзга ташланиб, табиийки, у ҳақдаги шунга мос қарашлар ҳам устуворлик касб этиб борди. Ҳозирги адабиётшуносликда бу икки ҳодисанинг жиддий фарқланиши эътироф этиладики, фарқлардан айримларини кўрсатиб ўтиш мақсадга мувофиқ:

П. назариётчиларига кўра, “П. асри” ҳисобланмиш 70 – 80-йиллардан олам манзараси тамом ўзгарган, аввалгилардан фарқли шарт-шароитлар юзага келган. Жумладан, электрон ахборот воситалари, хусусан, телевидение ва Интернет тармоғининг ривожланиши маданиятларнинг ажиб қоришувига олиб келдики, турмуш тарзи ва маданиятдаги эклектиклик санъат ва адабиётда ҳам шунга мос эклектикликни келтириб чиқаради. Хусусан, адабиёт ва санъатда европоцентризм, этноцентризмнинг емирилиши, турли санъат “тил”ларининг қоришиб кетиши айни шу ҳол натижаси деб қаралади. Мазкур ҳолнинг яна бир омили сифатида оммавий дидсизлашиш кўрсатилади. Яъни бадиий дид ўтмаслашган, бадиий асар қиммати унинг қанча фойда келтиргани билан ўлчанадиган шароит адабиёт ва санъатдаги турли, ҳатто бир-бирига зид тамойилу услубларнинг қоришувига изн беради. Бу эса анъанавий бадиият мезонларини емиради, ҳақиқий санъат билан оммавий санъат орасидаги фарқни йўқотиб, санъатнинг дизайнлашувига олиб келадики, бундай санъатнинг ўзи бадиий дидни ўтмаслаштиради. П. назариётчилари нафақат реализм, балки умуман анъанавий санъат оламни тушуниш ва тушунтиришга интилган, шу мақсадга қаратилган “метаривоятлар”ни яратган деб биладилар. Бундан фарқли ўлароқ, П. оламни тушунтириш, у ҳақда яхлит тасаввур ҳосил қилиш, инсоннинг олам ва ундаги ўз ўрнини англашга қаратилган ҳар қандай ҳаракатни бекор ҳисоблайди ва “метаривоятлар” ўрнига “кичик ҳикоятлар”ни, яъни олам ҳақида умумий эмас, балки фрагментлар тарзидаги узуқ-юлуқ “ривоя”ни тақдим этади. Зеро, П.га кўра, оламнинг мавжуд қиёфатида фақат фрагментларгагина ишониш мумкин. Айрим мутахассислар айни шу жиҳатни П.ни модернизмдан фарқловчи муҳим хусусият сифатида кўрсатишади. Уларнинг фикрича, воқеликни бадиий идрок этиш мумкинлигини инкор қилгани ҳолда, модернизм унинг бадиий моделини яратадики, ҳақиқатда бу модель анъанавий санъат яратувчи “метаривоят”нинг муқобилидир. Яъни модернист санъаткор барибир ўзи англаган ҳақиқатни ифода этишга интилади, демак, унинг асари муайян ижодий ният асосида шакллантирилган концепциядир. Аксинча, П. учун бадиий асар ижодий ният ижросининг натижаси, яъни олдиндан белгиланган ният асосидаги ижодий жараён маҳсули эмас, балки унинг ўзи жараёндир. Натижада мазмун энди асардан ташқаридаги воқелик билан боғлиқ “объектив миф” эмас, балки пароканда оламда иҳоталаниб яшаётган индивиднинг шахсий таассуротларигина бўлиб қолади. Шу тариқа П. анъанавий маданият асосида ётувчи “логоцентризм”ни инкор қилади. Модомики, асосда маъни (логос) турмас экан, демак, уни шакллантираётган субъект – муаллифнинг фаол мазмунни шакллантирувчилик роли ҳам аҳамиятини йўқотади. П.га кўра, муаллифлик масаласининг актуаллашуви янги давр – XVIII асрдан бошланган бўлиб, бу шахс мақомининг ўзгариши, рационализмга хос инсон дунёни ўзгартира олади деган ишонч натижаси эди. Эндиликда, бу ишончга путур етган бир шароитда, бетартиб ва пароканда оламда инсон ўз ўрнини йўқотгани каби, адабиётда субъектнинг роли ҳам йўқолиши муқаррардир. Бундай қараш, биринчидан, “муаллиф ўлими” концепциясини келтириб чиқаради, иккинчидан, ижодни шахснинг мақсадли йўналтирилган яратувчилик фаолияти эмас, моҳиятан коллектив ижод бўлган “интертекстуал ўйин” сифатида тушунишга олиб келади.

П. ўта мураккаб, серқирра ва зиддиятли, муҳими, фаол ҳаракатдаги ҳодисадирки, у ҳақдаги мавжуд фикрлар тўлиқлик ва тугаллик даъвосини қилолмайди. Юқоридагилар П. ҳақида мутахассислар билдирган турлича фикрларни умумлаштириб, мухтасар ифодалашга бир уриниш холос. Ҳозирги ўзбек адабиётида П.га хос айрим белгилар (мас., киноявий модус, интертекстуал ўйин) модернизмга хос хусусиятлар билан қоришиқ ҳолда зуҳур қилаётгани ҳам бор гап. Бироқ ўзбек адабиётшунослигида хали бу масалани тадқиқ этиш деярли бошланмади, уни атрофлича ўрганиш ҳануз эртанинг вазифаси бўлиб қолмоқда.