Portret

Portret (fr. portraire – tasvirlamoq) – 1) personajning soʻz vositasida tasvirlangan tashqi koʻrinishi (qiyofasi, jussasi, kiyimi, yuz-koʻz ifodalari, tana holati va harakatlari, qiliqlari), oʻquvchi tasavvurida jonlanadigan toʻlaqonli inson obrazini yaratish va uning xarakterini ochish vositalaridan biri. P. epik asarning kompozitsion unsuri boʻlmish tavsifning bir koʻrinishidir. Shartli ravishda statik va dinamik P. turlari farqlanadi. Statik deyilishiga sabab shuki, P.ning bu navida personajning tashqi qiyofasi syujet voqeasi toʻxtatilgan holda ancha mufassal, detallashtirib chiziladi. Odatda, bunday P.lar personaj asar voqeligiga ilk bor kirib kelgan pallada (mas., “Kecha”dagi Razzoq soʻfi P.i) beriladi. Dinamik P. deganda esa mufassal tasvir emas, balki voqea va dialoglar tasvirida, yaʼni harakat davomida berib boriluvchi personaj tashqi koʻrinishiga xos ayrim detallar nazarda tutiladi. Bunday P. detallari (yuz-koʻz ifodalari, tana holati va harakati, qiliqlari) koʻproq remarkalardan joy oladi va personajning ayni paytdagi ruhiy holatini ifodalashga xizmat qiladi. Adabiy asar muallifi personaj P.ini mufassal chizishi (A.Qodiriy yaratgan Kumush, Raʼno P.lari) yoki uning qiyofasiga xos ayrim detallarni berish bilan kifoyalanishi mumkin. Chunki P. – vosita, demak, uning qanday boʻlishi muallif badiiy niyati, uning oʻziga xos tasvir uslubi, personajning asarda tutgan mavqei kabi qator omillar bilan bogʻliqdir. Mas., Choʻlpon sevimli qahramoni Zebi P.ini chizmagan, u personajning siyratini chizadi, xatti-harakatlarini jonli tasvirlaydi, gap-soʻzlaridagi jonli ohangni ifodalashga intiladi, xullas, har bir oʻquvchining oʻz Zebisini tasavvur etib olishiga imkon yaratadi. Natijada qahramon qiyofasini chizmaslikning oʻzi oʻziga xos badiiy usulga aylanadiki, uning yordamida adib oʻquvchini qahramoniga “yaqinlashtiradi”. Demak, P.ning qanday va qay darajada chizilishi belgili emas, bunda asosiy mezon – P. (yoki P. detallari)ning inson obrazini oʻquvchi tasavvur eta oladigan darajada toʻlaqonli yaratish uchun yetarli boʻlishidir; 2) biron bir shaxs hayoti va faoliyatini atroflicha yorituvchi hujjatli yoki memuar ocherk tipidagi asarlar ham analogiya asosida baʼzan P. deb ataladi (mas., Ajoyib kishilar hayoti nashr turkumidagi asarlar). Shuningdek, tanqidchilikda keng tarqalgan yozuvchi hayoti va ijodini yorituvchi adabiy tanqidiy asarlar janri adabiy portret deb belgilanib, muomala amaliyotida, koʻpincha, P. deb yuritiladi.

Портрет (фр. portraire – тасвирламоқ) – 1) персонажнинг сўз воситасида тасвирланган ташқи кўриниши (қиёфаси, жуссаси, кийими, юз-кўз ифодалари, тана ҳолати ва ҳаракатлари, қилиқлари), ўқувчи тасаввурида жонланадиган тўлақонли инсон образини яратиш ва унинг характерини очиш воситаларидан бири. П. эпик асарнинг композицион унсури бўлмиш тавсифнинг бир кўринишидир. Шартли равишда статик ва динамик П. турлари фарқланади. Статик дейилишига сабаб шуки, П.нинг бу навида персонажнинг ташқи қиёфаси сюжет воқеаси тўхтатилган ҳолда анча муфассал, деталлаштириб чизилади. Одатда, бундай П.лар персонаж асар воқелигига илк бор кириб келган паллада (мас., “Кеча”даги Раззоқ сўфи П.и) берилади. Динамик П. деганда эса муфассал тасвир эмас, балки воқеа ва диалоглар тасвирида, яъни ҳаракат давомида бериб борилувчи персонаж ташқи кўринишига хос айрим деталлар назарда тутилади. Бундай П. деталлари (юз-кўз ифодалари, тана ҳолати ва ҳаракати, қилиқлари) кўпроқ ремаркалардан жой олади ва персонажнинг айни пайтдаги руҳий ҳолатини ифодалашга хизмат қилади. Адабий асар муаллифи персонаж П.ини муфассал чизиши (А.Қодирий яратган Кумуш, Раъно П.лари) ёки унинг қиёфасига хос айрим деталларни бериш билан кифояланиши мумкин. Чунки П. – восита, демак, унинг қандай бўлиши муаллиф бадиий нияти, унинг ўзига хос тасвир услуби, персонажнинг асарда тутган мавқеи каби қатор омиллар билан боғлиқдир. Мас., Чўлпон севимли қаҳрамони Зеби П.ини чизмаган, у персонажнинг сийратини чизади, хатти-ҳаракатларини жонли тасвирлайди, гап-сўзларидаги жонли оҳангни ифодалашга интилади, хуллас, ҳар бир ўқувчининг ўз Зебисини тасаввур этиб олишига имкон яратади. Натижада қаҳрамон қиёфасини чизмасликнинг ўзи ўзига хос бадиий усулга айланадики, унинг ёрдамида адиб ўқувчини қаҳрамонига “яқинлаштиради”. Демак, П.нинг қандай ва қай даражада чизилиши белгили эмас, бунда асосий мезон – П. (ёки П. деталлари)нинг инсон образини ўқувчи тасаввур эта оладиган даражада тўлақонли яратиш учун етарли бўлишидир; 2) бирон бир шахс ҳаёти ва фаолиятини атрофлича ёритувчи ҳужжатли ёки мемуар очерк типидаги асарлар ҳам аналогия асосида баъзан П. деб аталади (мас., Ажойиб кишилар ҳаёти нашр туркумидаги асарлар). Шунингдек, танқидчиликда кенг тарқалган ёзувчи ҳаёти ва ижодини ёритувчи адабий танқидий асарлар жанри адабий портрет деб белгиланиб, муомала амалиётида, кўпинча, П. деб юритилади.