Polifoniya

Polifoniya (yun. polys – koʻp, phone – ovoz) – musiqashunoslikdan oʻzlashgan termin, M.Baxtinning “Dostoyevskiy ijodi muammolari” (1929) asarida ilk bor adabiyotga tatbiqan ishlatilgan. Mazkur asarida olim F.Dostoyevskiy romanning yangi tipi – “polifonik roman” yaratganini asoslab berdi. M.Baxtinga koʻra, Dostoyevskiyga qadar yaratilgan romanlarda mallif ongi ustuvor boʻlib, qolgan hamma narsa, jumladan, qahramon shunga toʻla boʻysundirilgan. Olim buni “romanning monologik tipi”, deb ataydi va, undan farqli ravishda, polifonik romanning asosiy belgisi sifatida muallifning qahramonlarga nisbatan dialogik mavqeda turishi, yaʼni ularning har biri olam haqidagi oʻz nuqtai nazariga egaligi va bu nuqtai nazarlarning har biri mustaqil holda (muallif nuqtai nazari bilan parallel tarzda, unga boʻysundirilmagan holda) yashashini koʻrsatadi. Shundan kelib chiqib, M.Baxtin polifonik roman gʻoyasi individual ongda emas, onglar dialogida yashaydi, ikki yoki undan ortiq ongning dialogida voqe boʻladi, deb hisoblaydi. Yaʼni polifonik romandagi gʻoyalar interindividual, intersubyektiv xarakterga egadir. Monologik tipdagi romandan farqli ravishda, gʻoyaning muallif ongiga boʻysundirilmaganidan polifonik roman problematikasining oʻziga xosligi kelib chiqadi: unda inson mavjudligi bilan bogʻliq uzil-kesil hal qilib boʻlmaydigan muammolar, inson hayotidagi tasvirlanayotgan vaqtda hali tugallanmagan (davom etayotgan) holat va manzaralar aks etadi. M.Baxtin roman misolida koʻrsatib bergan P.ni faqat roman doirasi bilan cheklab boʻlmaydi, zero, olim roman misolida XIX asr oxirlaridan badiiy tafakkurda sodir boʻlgan oʻzgarishlarni ochib bergan ediki, shu maʼnoda P.ni badiiy tafakkurning yangi sifat koʻrinishi deb tushunish lozim. Ayni chogʻda, badiiy tafakkurning bu shakli monologik tafakkurni inkor qilmaydi, yaʼni bu ikkisi badiiy ijod amaliyotida yonma-yon yashayveradi.

Polifonizm XX asr falsafiy-estetik tafakkuriga jiddiy taʼsir koʻrsatish bilan birga, adabiyotshunoslikda turlicha talqinlar, terminni turli maʼnolarda qoʻllashlarni ham keltirib chiqardi. Jumladan, oʻzbek adabiyotshunosligida baʼzan konkret romanni polifonik deyish uchun M.Baxtin Dostoyevskiy romanlari misolida koʻrsatgan barcha xususiyatlarni izlab topishga intilish kuzatiladi. Holbuki, M.Baxtin asarlari 80 yillar muqaddam yozilgan, polifonik roman haqidagi taʼlimoti esa qariyb 130 – 140 yillar muqaddam yaratilgan asarlar asosida ishlab chiqilgan. Demak, polifonik roman aynan M.Baxtin aytgan barcha xususiyatlarni oʻzida namoyon etishi lozim, degan daʼvo oʻrinsiz, sababi, orada oʻtgan vaqt ichida polifonizm badiiy tafakkurda oʻzlashib boʻlgan, baski, endi u oʻzini oʻzgacharoq shakllarda namoyon qila oladi. Yaʼni monologik roman (tezis)ga zid oʻlaroq paydo boʻlgan polifonik roman (antitezis) keyinchalik ularning har ikkisiga xos jihatlarni oʻziga singdirishi (sintez), sintezlashish yoʻlidan borishi tabiiy. Shu bois ham polifonik badiiy tafakkur hozirda nafaqat roman, balki qissa, hikoya kabi epik, shuningdek, dramatik va hatto ayrim lirik asarlarda ham kuzatilishi mumkin.

Полифония (юн. polys – кўп, phone – овоз) – мусиқашуносликдан ўзлашган термин, М.Бахтиннинг “Достоевский ижоди муаммолари” (1929) асарида илк бор адабиётга татбиқан ишлатилган. Мазкур асарида олим Ф.Достоевский романнинг янги типи – “полифоник роман” яратганини асослаб берди. М.Бахтинга кўра, Достоевскийга қадар яратилган романларда маллиф онги устувор бўлиб, қолган ҳамма нарса, жумладан, қаҳрамон шунга тўла бўйсундирилган. Олим буни “романнинг монологик типи”, деб атайди ва, ундан фарқли равишда, полифоник романнинг асосий белгиси сифатида муаллифнинг қаҳрамонларга нисбатан диалогик мавқеда туриши, яъни уларнинг ҳар бири олам ҳақидаги ўз нуқтаи назарига эгалиги ва бу нуқтаи назарларнинг ҳар бири мустақил ҳолда (муаллиф нуқтаи назари билан параллел тарзда, унга бўйсундирилмаган ҳолда) яшашини кўрсатади. Шундан келиб чиқиб, М.Бахтин полифоник роман ғояси индивидуал онгда эмас, онглар диалогида яшайди, икки ёки ундан ортиқ онгнинг диалогида воқе бўлади, деб ҳисоблайди. Яъни полифоник романдаги ғоялар интериндивидуал, интерсубъектив характерга эгадир. Монологик типдаги романдан фарқли равишда, ғоянинг муаллиф онгига бўйсундирилмаганидан полифоник роман проблематикасининг ўзига хослиги келиб чиқади: унда инсон мавжудлиги билан боғлиқ узил-кесил ҳал қилиб бўлмайдиган муаммолар, инсон ҳаётидаги тасвирланаётган вақтда ҳали тугалланмаган (давом этаётган) ҳолат ва манзаралар акс этади. М.Бахтин роман мисолида кўрсатиб берган П.ни фақат роман доираси билан чеклаб бўлмайди, зеро, олим роман мисолида XIX аср охирларидан бадиий тафаккурда содир бўлган ўзгаришларни очиб берган эдики, шу маънода П.ни бадиий тафаккурнинг янги сифат кўриниши деб тушуниш лозим. Айни чоғда, бадиий тафаккурнинг бу шакли монологик тафаккурни инкор қилмайди, яъни бу иккиси бадиий ижод амалиётида ёнма-ён яшайверади.

Полифонизм XX аср фалсафий-эстетик тафаккурига жиддий таъсир кўрсатиш билан бирга, адабиётшуносликда турлича талқинлар, терминни турли маъноларда қўллашларни ҳам келтириб чиқарди. Жумладан, ўзбек адабиётшунослигида баъзан конкрет романни полифоник дейиш учун М.Бахтин Достоевский романлари мисолида кўрсатган барча хусусиятларни излаб топишга интилиш кузатилади. Ҳолбуки, М.Бахтин асарлари 80 йиллар муқаддам ёзилган, полифоник роман ҳақидаги таълимоти эса қарийб 130 – 140 йиллар муқаддам яратилган асарлар асосида ишлаб чиқилган. Демак, полифоник роман айнан М.Бахтин айтган барча хусусиятларни ўзида намоён этиши лозим, деган даъво ўринсиз, сабаби, орада ўтган вақт ичида полифонизм бадиий тафаккурда ўзлашиб бўлган, баски, энди у ўзини ўзгачароқ шаклларда намоён қила олади. Яъни монологик роман (тезис)га зид ўлароқ пайдо бўлган полифоник роман (антитезис) кейинчалик уларнинг ҳар иккисига хос жиҳатларни ўзига сингдириши (синтез), синтезлашиш йўлидан бориши табиий. Шу боис ҳам полифоник бадиий тафаккур ҳозирда нафақат роман, балки қисса, ҳикоя каби эпик, шунингдек, драматик ва ҳатто айрим лирик асарларда ҳам кузатилиши мумкин.