Prolog

Prolog (yun. pro – oldidagi, logos – soʻz) – adabiy asarning kirish qismi, muqaddima. P.lar mazmun mundarijasiga koʻra turlicha boʻladi: asarning yozilish sababini izohlash, asosiy mazmunini muxtasar bayon etish, asar vaqtigacha yuz bergan voqealarning qisqa bayoni va h. Shunga koʻra, P.lar turli badiiy-estetik maqsadlarga xizmat qiladi: oʻquvchini asar voqeligiga olib kirish, tasvirlanajak voqealarning yuz berish omillari haqida umumiy tasavvur berish, muayyan emotsional-hissiy holat hosil qilish va h. Har qanday muqaddima emas, faqat badiiy muqaddimagina P. sanalishi mumkin. Yaʼni P. sanalishi uchun muqaddima badiiy matnning uzviy qismi boʻlib qolishi zarur, asosiy matndan yaqqol ajralib (oʻzaro asosiy matn – yondosh matn munosabatidagi) turgan soʻz boshilarni P. sanash toʻgʻri emas. Mas., “Oʻtgan kunlar”ning “Yozuvchidan” deb nomlangan kirish qismi asosiy matnning uzviy qismi boʻlmay, balki yondosh matndir. Choʻlponning “Kecha” romani boshlanishidagi moʻʼjazgina bahor tasviri esa matnning uzviy boʻlagi. Shu maʼnoda, “Oʻtgan kunlar”da muallif ijodiy niyatlari izhor etilgan alohida soʻz boshi, “Kecha”da esa oʻquvchini tasvirlanajak voqealarni qabul qilishga emotsional jihatdan tayyorlashga qaratilgan lirik xarakterdagi P. mavjuddir.

Пролог (юн. pro – олдидаги, logos – сўз) – адабий асарнинг кириш қисми, муқаддима. П.лар мазмун мундарижасига кўра турлича бўлади: асарнинг ёзилиш сабабини изоҳлаш, асосий мазмунини мухтасар баён этиш, асар вақтигача юз берган воқеаларнинг қисқа баёни ва ҳ. Шунга кўра, П.лар турли бадиий-эстетик мақсадларга хизмат қилади: ўқувчини асар воқелигига олиб кириш, тасвирланажак воқеаларнинг юз бериш омиллари ҳақида умумий тасаввур бериш, муайян эмоционал-ҳиссий ҳолат ҳосил қилиш ва ҳ. Ҳар қандай муқаддима эмас, фақат бадиий муқаддимагина П. саналиши мумкин. Яъни П. саналиши учун муқаддима бадиий матннинг узвий қисми бўлиб қолиши зарур, асосий матндан яққол ажралиб (ўзаро асосий матн – ёндош матн муносабатидаги) турган сўз бошиларни П. санаш тўғри эмас. Мас., “Ўтган кунлар”нинг “Ёзувчидан” деб номланган кириш қисми асосий матннинг узвий қисми бўлмай, балки ёндош матндир. Чўлпоннинг “Кеча” романи бошланишидаги мўъжазгина баҳор тасвири эса матннинг узвий бўлаги. Шу маънода, “Ўтган кунлар”да муаллиф ижодий ниятлари изҳор этилган алоҳида сўз боши, “Кеча”да эса ўқувчини тасвирланажак воқеаларни қабул қилишга эмоционал жиҳатдан тайёрлашга қаратилган лирик характердаги П. мавжуддир.