Prototip

Prototip (yun. prototypon – obraz asosi) – adabiy asardagi obrazning yaratilishiga asos boʻlgan real shaxs. P. badiiy obraz uchun material boʻlib, uning yozuvchi badiiy niyatiga muvofiq qayta ishlanishi asosida badiiy personaj – badiiy obraz yaratiladi. Yaʼni badiiy personaj hech vaqt P.ning aynan oʻzi emas, balki uning yozuvchi ijodiy tafakkuri mahsuli oʻlaroq dunyoga kelgan “badiiy egizagi”dir: ular orasida oʻxshashlik bor, aynan moslik emas. Shuning uchun ham hujjatli asarlardagi personajlardan farqli ravishda, badiiy asarlardagi P. asosida yaratilgan personajlar, koʻproq, oʻzga nom bilan harakatlantiriladi. Mas., “Oy va sariq chaqa” (S.Moem) romanidagi Charlz Striklend obrazining P.i mashhur rassom Pol Gogen boʻlsa, “Qaldirgʻoch” (T.Malik) qissasidagi Asadulla Miraʼlam obrazining P.i ulugʻ maʼrifatparvar Abdulla Avloniydir. Zamonaviy mavzularda yozilgan asarlarda harakatlanuvchi personajlar oʻquvchiga u yoki bu real shaxsni eslatadi, oʻsha real shaxs qanchalik mashhur boʻlsa, personajda uni tanib oluvchilar doirasi shunchalik keng boʻladi. Mas., oʻtgan asrning 80-yillari oxirlari – 90-yillari boshlarida M.M.Doʻstning “Lolazor” romanidagi Oshno, Nazar Yaxshiboyev, Katta paxtakor, Qurbonoy yoki S.Ahmadning “Jimjitlik” romanidagi Mirvali obrazlarining P.larini aksariyat oʻquvchilar tanib olganlar. Umuman, keng maʼnoda qaralsa, obrazning materiali voqelik ekan, har qanday obrazning ham hayotda maʼlum asosi, yaʼni yozuvchi hayotida duch kelgan, kuzatgan, muloqotda boʻlgan shaxslar borligi, oʻsha shaxslarning maʼlum jihatlari obrazda aks etishi tabiiydir. Biroq P. haqida, odatda, u bilan obraz orasidagi oʻxshashliklar yaqqol sezilsa yoki P. yozuvchi ijodiy laboratoriyasini oʻrganishda ahamiyatli boʻlsagina gapiriladi.

Прототип (юн. prototypon – образ асоси) – адабий асардаги образнинг яратилишига асос бўлган реал шахс. П. бадиий образ учун материал бўлиб, унинг ёзувчи бадиий ниятига мувофиқ қайта ишланиши асосида бадиий персонаж – бадиий образ яратилади. Яъни бадиий персонаж ҳеч вақт П.нинг айнан ўзи эмас, балки унинг ёзувчи ижодий тафаккури маҳсули ўлароқ дунёга келган “бадиий эгизаги”дир: улар орасида ўхшашлик бор, айнан мослик эмас. Шунинг учун ҳам ҳужжатли асарлардаги персонажлардан фарқли равишда, бадиий асарлардаги П. асосида яратилган персонажлар, кўпроқ, ўзга ном билан ҳаракатлантирилади. Мас., “Ой ва сариқ чақа” (С.Моэм) романидаги Чарлз Стрикленд образининг П.и машҳур рассом Поль Гоген бўлса, “Қалдирғоч” (Т.Малик) қиссасидаги Асадулла Мираълам образининг П.и улуғ маърифатпарвар Абдулла Авлонийдир. Замонавий мавзуларда ёзилган асарларда ҳаракатланувчи персонажлар ўқувчига у ёки бу реал шахсни эслатади, ўша реал шахс қанчалик машҳур бўлса, персонажда уни таниб олувчилар доираси шунчалик кенг бўлади. Мас., ўтган асрнинг 80-йиллари охирлари – 90-йиллари бошларида М.М.Дўстнинг “Лолазор” романидаги Ошно, Назар Яхшибоев, Катта пахтакор, Қурбоной ёки С.Аҳмаднинг “Жимжитлик” романидаги Мирвали образларининг П.ларини аксарият ўқувчилар таниб олганлар. Умуман, кенг маънода қаралса, образнинг материали воқелик экан, ҳар қандай образнинг ҳам ҳаётда маълум асоси, яъни ёзувчи ҳаётида дуч келган, кузатган, мулоқотда бўлган шахслар борлиги, ўша шахсларнинг маълум жиҳатлари образда акс этиши табиийдир. Бироқ П. ҳақида, одатда, у билан образ орасидаги ўхшашликлар яққол сезилса ёки П. ёзувчи ижодий лабораториясини ўрганишда аҳамиятли бўлсагина гапирилади.