Psixologik maktab

Psixologik maktab – XIX asrning oxirgi choragida Yevropa va rus adabiyotshunosligida maydonga kelgan ilmiy yoʻnalish. P.m. madaniy-tarixiy maktab va biografik metod qarashlarini qayta idrok etib, ularni rivojlantirish asosida shakllangan. Xuddi madaniy-tarixiy maktab kabi, P.m. ijodkor shaxsning shakllanishida oila, ijtimoiy muhit, davr singari omillarning muhimligini eʼtirof etadi, biografik metod kabi badiiy asarda ijodkor shaxsi aks etadi deb biladi. P.m. mazkur qarashlarni birlashtiradi, yaʼni bu omillarning bari ijodkor ruhiyati orqali namoyon boʻladi deb hisoblaydi va shundan kelib chiqib, ijodkor ruhiy biografiyasi, badiiy ijodning ruhiy tomonlarini oʻrganishni diqqat markaziga qoʻyadi. P.m.ga koʻra, badiiy obraz inson koʻnglida dunyo bilan aloqa taʼsirida paydo boʻlgan kechinmalarning tashqariga chiqishi, moddiylashuvi natijasidir. Ijodkor, avvalo, oʻzi uchun yozadi: u asarda oʻzini qiynayotgan dardlar, oʻy-hislarni ifodalaydi va shu orqali ulardan forigʻ boʻladi, asar ijodkor qalbi modelidan oʻzga narsa emas. Shunga asosan, P.m. konkret asarga xos jami xususiyatlar ildizini ijodkor shaxsiyati, uning ruhiy oʻziga xosligidan qidiradi, asarlar bir-biridan farqli boʻlishining sababini esa turli kechinmalar va turli ijodkor psixologik tiplari mavjudligi bilan izohlaydi. Yaʼni asarning qanday boʻlishi koʻp jihatdan ijodkor psixologik tipi bilan bogʻliq. Mas., D.N.Ovsyaniko-Kulikovskiyga koʻra, obyektiv ijodkor tabiatan oʻziga yot boʻlgan qahramonlarni, subyektiv ijodkor esa oʻziga ruhan yaqin boʻlgan qahramonlarni tasvirlaydi; egotsentrik boʻlmagan ijodkor (mas., Pushkin, Chexov) hayotni kuzatish orqali oʻz xulosalarini xotirjam ifoda etishga, egotsentrik ijodkor (mas., Gogol, Dostoyevskiy) esa voqelik ustida turli tajribalar oʻtkazishga moyil boʻladi va sh.k. Albatta, ijodkor tiplarini bu tarzda farqlashni ham, asarga xos ayrim xususiyatlarni tushuntirishda ularning ahamiyatini ham inkor etib boʻlmaydi, biroq P.m.ning qarashlarida bularni mutlaqlashtirish kuzatiladi va oqibatda adabiyot (badiiy tafakkur) taraqqiyoti qonuniyatlari, uning ijtimoiy hayot bilan bogʻliqligi deyarli chetga surilib qoladi. Mutlaqlashtirish badiiy asar mazmuni masalasida ham yaqqol koʻzga tashlanadi, bunda ham subyektiv ibtido ustuvorlik kasb etadi. P.m. badiiy mazmunni oniy hodisa hisoblaydi, yaʼni badiiy asar mazmuni oʻquvchi ongida shakllanadi, har bir oʻquvchi oʻzining betakror hayotiy tajribasidan kelib chiqqan holda mazmunni shakllantiradi. Bunday qarash adabiyotshunoslik masalalarini falsafiy asosda, til va lisoniy muloqot qonuniyatlaridan kelib chiqqan holda tushuntirgan A.Potebnya fikrlariga asoslanadi. A.Potebnyaga koʻra, lisoniy muloqotda fikr emas, balki fikrning modeligina (“tashqi shakl”) yetkaziladi: tinglovchi uni “ichki shakl” (tashqi shakl ongda uygʻotgan tasavvur) bilan bogʻlagan holda fikrni (mazmunni) anglaydi. Yaʼni soʻzlovchi fikrni bevosita yetkazayotgani yoʻq, uni modelga tayangan holda tinglovchining oʻzi qayta hosil qilmoqda. Olimning fikricha, adabiy asarning oʻqilishida ham xuddi shu qonuniyat amal qiladi. Tabiiyki, bunday yondashuv dialogiklik qonuniyatiga zid boʻlib, adabiyot mohiyatini toraytirishga olib keladi. Jumladan, A.Potebnya sanʼatkorning vazifasi asarni yaratayotgan vaqti unga muayyan mazmun minimumini yuklash emas, balki obrazni oʻquvchi ongida turli mazmunlarni shakllantirishga asos boʻla oladigan darajada serqirra qilib yaratishdan iborat deb hisoblaydi.

P.m.ning alohida ilmiy maktab, yoʻnalish sifatidagi faoliyati XX asr boshlarida barham topib, uning oʻrnini intuitivizm va psixoanaliz egalladi. Shunga qaramay, P.m. adabiyotshunoslik rivojida sezilarli iz qoldirdi, unga xos tahlil tamoyillari qator ilmiy muammolarni yangicha yoritishga imkoniyat yaratdi va bu bilan soʻz sanʼatini ilmiy bilish doirasini kengaytirdi. Hozirgi adabiyotshunoslikdagi koʻplab yoʻnalishlar P.m. ishlab chiqqan tahlil usullarini ijodiy oʻzlashtirib, ulardan oʻz adabiy-estetik sistemalari doirasida samarali foydalanmoqda.

Психологик мактаб – XIX асрнинг охирги чорагида Европа ва рус адабиётшунослигида майдонга келган илмий йўналиш. П.м. маданий-тарихий мактаб ва биографик метод қарашларини қайта идрок этиб, уларни ривожлантириш асосида шаклланган. Худди маданий-тарихий мактаб каби, П.м. ижодкор шахснинг шаклланишида оила, ижтимоий муҳит, давр сингари омилларнинг муҳимлигини эътироф этади, биографик метод каби бадиий асарда ижодкор шахси акс этади деб билади. П.м. мазкур қарашларни бирлаштиради, яъни бу омилларнинг бари ижодкор руҳияти орқали намоён бўлади деб ҳисоблайди ва шундан келиб чиқиб, ижодкор руҳий биографияси, бадиий ижоднинг руҳий томонларини ўрганишни диққат марказига қўяди. П.м.га кўра, бадиий образ инсон кўнглида дунё билан алоқа таъсирида пайдо бўлган кечинмаларнинг ташқарига чиқиши, моддийлашуви натижасидир. Ижодкор, аввало, ўзи учун ёзади: у асарда ўзини қийнаётган дардлар, ўй-ҳисларни ифодалайди ва шу орқали улардан фориғ бўлади, асар ижодкор қалби моделидан ўзга нарса эмас. Шунга асосан, П.м. конкрет асарга хос жами хусусиятлар илдизини ижодкор шахсияти, унинг руҳий ўзига хослигидан қидиради, асарлар бир-биридан фарқли бўлишининг сабабини эса турли кечинмалар ва турли ижодкор психологик типлари мавжудлиги билан изоҳлайди. Яъни асарнинг қандай бўлиши кўп жиҳатдан ижодкор психологик типи билан боғлиқ. Мас., Д.Н.Овсянико-Куликовскийга кўра, объектив ижодкор табиатан ўзига ёт бўлган қаҳрамонларни, субъектив ижодкор эса ўзига руҳан яқин бўлган қаҳрамонларни тасвирлайди; эгоцентрик бўлмаган ижодкор (мас., Пушкин, Чехов) ҳаётни кузатиш орқали ўз хулосаларини хотиржам ифода этишга, эгоцентрик ижодкор (мас., Гоголь, Достоевский) эса воқелик устида турли тажрибалар ўтказишга мойил бўлади ва ш.к. Албатта, ижодкор типларини бу тарзда фарқлашни ҳам, асарга хос айрим хусусиятларни тушунтиришда уларнинг аҳамиятини ҳам инкор этиб бўлмайди, бироқ П.м.нинг қарашларида буларни мутлақлаштириш кузатилади ва оқибатда адабиёт (бадиий тафаккур) тараққиёти қонуниятлари, унинг ижтимоий ҳаёт билан боғлиқлиги деярли четга сурилиб қолади. Мутлақлаштириш бадиий асар мазмуни масаласида ҳам яққол кўзга ташланади, бунда ҳам субъектив ибтидо устуворлик касб этади. П.м. бадиий мазмунни оний ҳодиса ҳисоблайди, яъни бадиий асар мазмуни ўқувчи онгида шаклланади, ҳар бир ўқувчи ўзининг бетакрор ҳаётий тажрибасидан келиб чиққан ҳолда мазмунни шакллантиради. Бундай қараш адабиётшунослик масалаларини фалсафий асосда, тил ва лисоний мулоқот қонуниятларидан келиб чиққан ҳолда тушунтирган А.Потебня фикрларига асосланади. А.Потебняга кўра, лисоний мулоқотда фикр эмас, балки фикрнинг моделигина (“ташқи шакл”) етказилади: тингловчи уни “ички шакл” (ташқи шакл онгда уйғотган тасаввур) билан боғлаган ҳолда фикрни (мазмунни) англайди. Яъни сўзловчи фикрни бевосита етказаётгани йўқ, уни моделга таянган ҳолда тингловчининг ўзи қайта ҳосил қилмоқда. Олимнинг фикрича, адабий асарнинг ўқилишида ҳам худди шу қонуният амал қилади. Табиийки, бундай ёндашув диалогиклик қонуниятига зид бўлиб, адабиёт моҳиятини торайтиришга олиб келади. Жумладан, А.Потебня санъаткорнинг вазифаси асарни яратаётган вақти унга муайян мазмун минимумини юклаш эмас, балки образни ўқувчи онгида турли мазмунларни шакллантиришга асос бўла оладиган даражада серқирра қилиб яратишдан иборат деб ҳисоблайди.

П.м.нинг алоҳида илмий мактаб, йўналиш сифатидаги фаолияти ХХ аср бошларида барҳам топиб, унинг ўрнини интуитивизм ва психоанализ эгаллади. Шунга қарамай, П.м. адабиётшунослик ривожида сезиларли из қолдирди, унга хос таҳлил тамойиллари қатор илмий муаммоларни янгича ёритишга имконият яратди ва бу билан сўз санъатини илмий билиш доирасини кенгайтирди. Ҳозирги адабиётшуносликдаги кўплаб йўналишлар П.м. ишлаб чиққан таҳлил усулларини ижодий ўзлаштириб, улардан ўз адабий-эстетик системалари доирасида самарали фойдаланмоқда.