Prozaizm

Prozaizm – badiiy matn tarkibida begona, oʻrinsiz koʻrinadigan soʻz, soʻz shakllari, sintaktik birliklar P.lar deb yuritiladi. Adabiyotda anʼanalar, xususan, badiiy til anʼanaviyligi kuchli boʻlgan davrlarda badiiy matnga odatiy muloqotga xos nutq birliklarining kiritilishiga jiddiy kamchilik deb qaralgan. Bunday munosabat nasr badiiy nutqning nazm bilan teng huquqli shakli sifatida kechroq (Gʻarbda XVIII asrdan keyin) tan olingani, poeziya bilan proza bir-biriga keskin qarshi qoʻyilgani bilan izohlanadi. Oʻzbek sheʼriyatiga badiiy til anʼanalariga xilof soʻz va sintaktik konstruksiyalar – P.larning koʻplab kirib kelishi XX asr boshlariga toʻgʻri keladi va bu hol adabiyotning tematik doirasi kengaygani, uning hayotga yaqinlashuvi bilan izohlanadi. Mas.:

Nonvoyda yoʻqdur insof, andin oʻtadur allof,

Koʻr, chaksa un xamiri qirq ikki non boʻlubdur.

Alhol muhtasib yoʻq, bir-ikki qilsa ul doʻq

Ichkuga xalq rogʻib, doim fiyon boʻlubdur.

Koʻb qozixonalarda ushbu zamonalarda

Ishdin zakunchilar koʻb, emdi yamon boʻlubdur.

Yoki:

Bir kunda oʻn desyat yer haydab qilurga tayyor,

Gar haydar ersa bir bor, obod etib traktur.

Yana:

Bir necha yillar ichinda shahrimiz jannat boʻlar,

Bul tariqa boshchilar qilsa tashabbuslar agar.

Ibrat gʻazallaridan keltirilgan bu parchalarda faqat oʻz davri uchun yangi soʻzlarning kiritilishi emas, ifodaning oʻzi ham P.lar sanalishi mumkinki, ular oddiy gaplar vaznga solib aytilgandek taassurot qoldiradi. Adabiyotda realistik tendensiyalarning kuchayib borishi barobaridadadada P.larga munosabat ham yumshadiki, bu soʻz estetik qimmatining qayta koʻrib chiqilishi bilan bogʻliq. Ayni chogʻda, bu badiiy til anʼanalarini toʻla inkor qilish degani emas, yaʼni badiiy tilni, ayniqsa, sheʼriy nutqni soʻzlashuv tiliga yaqinlashtirishda muayyan meyorni saqlash zarur.

Прозаизм – бадиий матн таркибида бегона, ўринсиз кўринадиган сўз, сўз шакллари, синтактик бирликлар П.лар деб юритилади. Адабиётда анъаналар, хусусан, бадиий тил анъанавийлиги кучли бўлган даврларда бадиий матнга одатий мулоқотга хос нутқ бирликларининг киритилишига жиддий камчилик деб қаралган. Бундай муносабат наср бадиий нутқнинг назм билан тенг ҳуқуқли шакли сифатида кечроқ (Ғарбда XVIII асрдан кейин) тан олингани, поэзия билан проза бир-бирига кескин қарши қўйилгани билан изоҳланади. Ўзбек шеъриятига бадиий тил анъаналарига хилоф сўз ва синтактик конструкциялар – П.ларнинг кўплаб кириб келиши ХХ аср бошларига тўғри келади ва бу ҳол адабиётнинг тематик доираси кенгайгани, унинг ҳаётга яқинлашуви билан изоҳланади. Мас.:

Нонвойда йўқдур инсоф, андин ўтадур аллоф,

Кўр, чакса ун хамири қирқ икки нон бўлубдур.

Алҳол муҳтасиб йўқ, бир-икки қилса ул дўқ

Ичкуга халқ роғиб, доим фиён бўлубдур.

Кўб қозихоналарда ушбу замоналарда

Ишдин закунчилар кўб, эмди ямон бўлубдур.

Ёки:

Бир кунда ўн десят ер ҳайдаб қилурга тайёр,

Гар ҳайдар эрса бир бор, обод этиб трактур.

Яна:

Бир неча йиллар ичинда шаҳримиз жаннат бўлар,

Бул тариқа бошчилар қилса ташаббуслар агар.

Ибрат ғазалларидан келтирилган бу парчаларда фақат ўз даври учун янги сўзларнинг киритилиши эмас, ифоданинг ўзи ҳам П.лар саналиши мумкинки, улар оддий гаплар вазнга солиб айтилгандек таассурот қолдиради. Адабиётда реалистик тенденцияларнинг кучайиб бориши баробаридададада П.ларга муносабат ҳам юмшадики, бу сўз эстетик қимматининг қайта кўриб чиқилиши билан боғлиқ. Айни чоғда, бу бадиий тил анъаналарини тўла инкор қилиш дегани эмас, яъни бадиий тилни, айниқса, шеърий нутқни сўзлашув тилига яқинлаштиришда муайян меъёрни сақлаш зарур.