Qahramon

Qahramon, adabiy qahramon – 1) asar personajlari tizimida yetakchi mavqe tutib, gʻoyaviy-badiiy konsepsiyani shakllantirish va ifodalashda muhim rol oʻynovchi shaxs obrazi. Terminni bu maʼnoda tushunish epik yoki dramatik asar personajlarini darajalashni koʻzda tutadi: syujet voqealari Q. atrofida uyushtirilib, boshqa personajlar u bilan bogʻliq holda asar voqeligiga kiritiladi; ular Q. bilan integrativ aloqada (hokim-tobe) boʻlib, unga nisbatan yordamchi funksiyalarni bajaradi. Koʻp chiziqli murakkab syujet qurilishiga ega yirik hajmli asarlarda bir emas, bir nechta Q. harakatlanishi ham mumkin. Bu holda personajlar sistemasi oʻz ichida mikrosistemalarga ajralib, ularning markazida Q.lardan biri turadi. Mas., “Kecha” romanining boshlanishida shunday mikrosistemalar ikkita: birining markazida Zebi, ikkinchisining markazida Akbarali turadi. Voqealar rivoji davomida Zebi mikrosistemasi yemirilib, uning oʻzi Akbarali mikrosistemasining elementiga aylanadi, Miryoqub va Razzoq soʻfilar esa yangi mikrosistemani tashkil qiladi. Bundan ayon boʻladiki, “Kecha”da toʻrtta Q. bor: Zebi, Akbarali, Miryoqub va Razzoq soʻfi. Oʻz navbatida, bu Q.lar ham asar syujet-kompozitsion qurilishidagi oʻrni va muallif konsepsiyasini ifodalashdagi ahamiyati nuqtai nazaridan darajalanishi, bosh va ikkinchi darajali Q.larga ajratilishi mumkin: romanning syujet-kompozitsion qurilishi nuqtai nazaridan Zebi bosh Q. boʻlsa, badiiy konsepsiyasini butlash va ifodalashdagi roli nuqtai nazaridan Miryoqub bosh Q.dir. Kichik hajmli epik asarlarda (hikoya va aksariyat qissalarda), odatda, bitta Q. harakatlanadi. Biroq bunga qatʼiy qoida deb qaramaslik kerak, undan chekinilgan holatlar ham koʻplab uchraydi. Mas., tasvirlanayotgan hayotiy holatning oʻzi yetakchi estetik ahamiyat kasb etgan “Anor” (A.Qahhor) hikoyasida Turobjon ham, uning xotini ham birdek Q. sanalishlari mumkin.

Q. faqat estetik kategoriyagina boʻlmay, etik kategoriya hamdir. Shuning uchun adabiyotshunoslikda ijobiy Q., salbiy Q. tushunchalari ham farqlanadi. Garchi soʻnggi yillarda adabiy Q.larni bu tarzda tasniflash tanqid ostiga olinib, unga adabiyotni joʻnlashtirish deb qaralayotgan boʻlsa ham, tasvir predmetiga muallif munosabati mavjud ekan, bu qonuniy hodisa boʻlib qolaveradi. Faqat bu oʻrinda bitta muhim shart bor: ijobiy yoki salbiy Q.ga avvaldan shakllangan simpatiya yoki antipatiya asosida munosabatda boʻlmay, unga, avvalo, estetik hodisa sifatida yondashish zarur. Bu shart bajarilmagan holda oʻquvchi badiiy voqelikni Q.lardan biri yoki nari borsa roviy nigohi bilangina koʻradiki, natijada oʻqish jarayoni ijodiylikdan mosuvo boʻladi. Adabiyotshunoslikda aksilqahramon (q) tushunchasining mavjudligi Q. estetik kategoriyagina boʻlmay, etik kategoriya ham ekanligining yana bir dalilidir; 2) muomala amaliyotida, baʼzan ilmda Q. termini adabiy asarda harakatlanuvchi har qanday shaxs obrazi maʼnosida ham qoʻllanadi. Bu holda u personaj terminiga sinonim boʻlib, hech qanday darajalanishni koʻzda tutmaydi.

Қаҳрамон, адабий қаҳрамон – 1) асар персонажлари тизимида етакчи мавқе тутиб, ғоявий-бадиий концепцияни шакллантириш ва ифодалашда муҳим роль ўйновчи шахс образи. Терминни бу маънода тушуниш эпик ёки драматик асар персонажларини даражалашни кўзда тутади: сюжет воқеалари Қ. атрофида уюштирилиб, бошқа персонажлар у билан боғлиқ ҳолда асар воқелигига киритилади; улар Қ. билан интегратив алоқада (ҳоким-тобе) бўлиб, унга нисбатан ёрдамчи функцияларни бажаради. Кўп чизиқли мураккаб сюжет қурилишига эга йирик ҳажмли асарларда бир эмас, бир нечта Қ. ҳаракатланиши ҳам мумкин. Бу ҳолда персонажлар системаси ўз ичида микросистемаларга ажралиб, уларнинг марказида Қ.лардан бири туради. Мас., “Кеча” романининг бошланишида шундай микросистемалар иккита: бирининг марказида Зеби, иккинчисининг марказида Акбарали туради. Воқеалар ривожи давомида Зеби микросистемаси емирилиб, унинг ўзи Акбарали микросистемасининг элементига айланади, Мирёқуб ва Раззоқ сўфилар эса янги микросистемани ташкил қилади. Бундан аён бўладики, “Кеча”да тўртта Қ. бор: Зеби, Акбарали, Мирёқуб ва Раззоқ сўфи. Ўз навбатида, бу Қ.лар ҳам асар сюжет-композицион қурилишидаги ўрни ва муаллиф концепциясини ифодалашдаги аҳамияти нуқтаи назаридан даражаланиши, бош ва иккинчи даражали Қ.ларга ажратилиши мумкин: романнинг сюжет-композицион қурилиши нуқтаи назаридан Зеби бош Қ. бўлса, бадиий концепциясини бутлаш ва ифодалашдаги роли нуқтаи назаридан Мирёқуб бош Қ.дир. Кичик ҳажмли эпик асарларда (ҳикоя ва аксарият қиссаларда), одатда, битта Қ. ҳаракатланади. Бироқ бунга қатъий қоида деб қарамаслик керак, ундан чекинилган ҳолатлар ҳам кўплаб учрайди. Мас., тасвирланаётган ҳаётий ҳолатнинг ўзи етакчи эстетик аҳамият касб этган “Анор” (А.Қаҳҳор) ҳикоясида Туробжон ҳам, унинг хотини ҳам бирдек Қ. саналишлари мумкин.

Қ. фақат эстетик категориягина бўлмай, этик категория ҳамдир. Шунинг учун адабиётшуносликда ижобий Қ., салбий Қ. тушунчалари ҳам фарқланади. Гарчи сўнгги йилларда адабий Қ.ларни бу тарзда таснифлаш танқид остига олиниб, унга адабиётни жўнлаштириш деб қаралаётган бўлса ҳам, тасвир предметига муаллиф муносабати мавжуд экан, бу қонуний ҳодиса бўлиб қолаверади. Фақат бу ўринда битта муҳим шарт бор: ижобий ёки салбий Қ.га аввалдан шаклланган симпатия ёки антипатия асосида муносабатда бўлмай, унга, аввало, эстетик ҳодиса сифатида ёндашиш зарур. Бу шарт бажарилмаган ҳолда ўқувчи бадиий воқеликни Қ.лардан бири ёки нари борса ровий нигоҳи билангина кўрадики, натижада ўқиш жараёни ижодийликдан мосуво бўлади. Адабиётшуносликда аксилқаҳрамон (қ) тушунчасининг мавжудлиги Қ. эстетик категориягина бўлмай, этик категория ҳам эканлигининг яна бир далилидир; 2) муомала амалиётида, баъзан илмда Қ. термини адабий асарда ҳаракатланувчи ҳар қандай шахс образи маъносида ҳам қўлланади. Бу ҳолда у персонаж терминига синоним бўлиб, ҳеч қандай даражаланишни кўзда тутмайди.