Qahramonlik

Qahramonlik (ruschadan kalka “geroicheskoye”) – badiiylik modusi. Q. badiiylik moduslari (q) ichida eng qadimiysi sanaladi. Kishilik jamiyati taraqqiyotining ilk bosqichlarida yaratilgan asarlar markazida gʻayrioddiy kuch-qudrat, matonatga ega qahramonlar harakatlanadi. Xalq dahosi ularni ilohiylashtiradi va shunga yarasha cheksiz ehtirom bilan munosabatda boʻladi (mas., Gerakl, Axilles; Alpomish, Goʻroʻgʻli va b.). Buni qahramon atamasining etimologiyasi ham oshkor qilib turadi: “heros – yarimxudo, ilohiy odam”. Q. modusidagi asar markaziga chiqarilgan shaxs uchun umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan oliy maqsadni amalga oshirish mavjudligini tasdiqlashning yagona usuliga aylanadi. U oʻzini ana shu oliy maqsadni amalga oshiruvchi sifatida anglaydi, adolat, haqiqat yoʻlida fidoyilik bilan kurashadi; favqulodda aql-zakovat va kuch-qudrati bilan atrofdagilardan yaqqol ajralib turadi. Eng muhimi, bunday shaxs taqdir oʻziga belgilagan rol bilan shaxsiy manfaatlari, mayllari, imkoniyatlari orasida qarama-qarshilik koʻrmaydi. Aniqrogʻi, u oʻzining shaxsiy manfaatlariyu orzu-istaklarini shu maqsadga boʻysundiradi, zarur boʻlsa, maqsad yoʻlida ulardan ikkilanmay voz kechadi. Manbalarda Q. modus sifatida faqat “qahramonlar asri” uchungina xos (Gegel) tarzidagi qarashlar ham mavjud. Biroq bunga qoʻshilish qiyin. Chunki milliy davlatchilikni shakllantirish, milliy ozodlik va mustaqillikni himoya qilish jamiyat oldidagi eng muhim va dolzarb vazifaga aylangan davrlarda ularni uddalash ayrim kuchli shaxslar zimmasiga tushadi. Yaʼni mamlakat mustaqilligi uchun jiddiy xavf tugʻilgan pallalarda, jamiyat taraqqiyotidagi inqiroz holatlarida yoki tanazzuldan keyingi qayta tiklanish davrlarida kishilarning qahramonona xatti-harakatlari uchun imkon va ehtiyoj tugʻiladi. Ana shu ehtiyojni anglash, oʻz navbatida, adabiyotda Q. modusini zaruriyatga aylantiradiki, natijada mohiyatan shunga mos koʻplab obrazlar yaratiladi. Mas., urush yillarida yaratilgan “Muqanna” (H.Olimjon), “Mahmud Torobiy” (Oybek), “Jaloliddin” (M.Shayxzoda) kabi koʻplab asarlarda, shuningdek, istiqlol arafalarida yaratilgan ayrim asarlarda (mas., X.Sultonov. “Bunchalar shirinsan, achchiq hayot”; A.Ibodinov. “Quyosh ham olov”) Q. modusi yetakchilik qiladi.

Қаҳрамонлик (русчадан калька “героическое”) – бадиийлик модуси. Қ. бадиийлик модуслари (қ) ичида энг қадимийси саналади. Кишилик жамияти тараққиётининг илк босқичларида яратилган асарлар марказида ғайриоддий куч-қудрат, матонатга эга қаҳрамонлар ҳаракатланади. Халқ даҳоси уларни илоҳийлаштиради ва шунга яраша чексиз эҳтиром билан муносабатда бўлади (мас., Геракл, Ахиллес; Алпомиш, Гўрўғли ва б.). Буни қаҳрамон атамасининг этимологияси ҳам ошкор қилиб туради: “heros – яримхудо, илоҳий одам”. Қ. модусидаги асар марказига чиқарилган шахс учун умуминсоний қадриятларга асосланган олий мақсадни амалга ошириш мавжудлигини тасдиқлашнинг ягона усулига айланади. У ўзини ана шу олий мақсадни амалга оширувчи сифатида англайди, адолат, ҳақиқат йўлида фидойилик билан курашади; фавқулодда ақл-заковат ва куч-қудрати билан атрофдагилардан яққол ажралиб туради. Энг муҳими, бундай шахс тақдир ўзига белгилаган роль билан шахсий манфаатлари, майллари, имкониятлари орасида қарама-қаршилик кўрмайди. Аниқроғи, у ўзининг шахсий манфаатларию орзу-истакларини шу мақсадга бўйсундиради, зарур бўлса, мақсад йўлида улардан иккиланмай воз кечади. Манбаларда Қ. модус сифатида фақат “қаҳрамонлар асри” учунгина хос (Гегель) тарзидаги қарашлар ҳам мавжуд. Бироқ бунга қўшилиш қийин. Чунки миллий давлатчиликни шакллантириш, миллий озодлик ва мустақилликни ҳимоя қилиш жамият олдидаги энг муҳим ва долзарб вазифага айланган даврларда уларни уддалаш айрим кучли шахслар зиммасига тушади. Яъни мамлакат мустақиллиги учун жиддий хавф туғилган паллаларда, жамият тараққиётидаги инқироз ҳолатларида ёки таназзулдан кейинги қайта тикланиш даврларида кишиларнинг қаҳрамонона хатти-ҳаракатлари учун имкон ва эҳтиёж туғилади. Ана шу эҳтиёжни англаш, ўз навбатида, адабиётда Қ. модусини заруриятга айлантирадики, натижада моҳиятан шунга мос кўплаб образлар яратилади. Мас., уруш йилларида яратилган “Муқанна” (Ҳ.Олимжон), “Маҳмуд Торобий” (Ойбек), “Жалолиддин” (М.Шайхзода) каби кўплаб асарларда, шунингдек, истиқлол арафаларида яратилган айрим асарларда (мас., Х.Султонов. “Бунчалар ширинсан, аччиқ ҳаёт”; А.Ибодинов. “Қуёш ҳам олов”) Қ. модуси етакчилик қилади.