Qasida

Qasida (ar. قصيده – maqsad, niyat qilish) – mumtoz lirikadagi janr; biror shaxs (shoh, arbob, qahramon), biror muhim voqea, tabiat va sh.k.larni madh etish, ularning yuksak fazilat va xususiyatlarini eʼtirof etish maqsadida yoziladigan sheʼr. Q. gʻazal tipida (a-a, b-a, v-a...) qofiyalanadi, lekin undan farqli oʻlaroq, hajm jihatidan cheklanmagan boʻlib, unda taxallus keltirish shart hisoblanmaydi. Kimnidir yoki nimanidir madh etish maqsadi ustuvor boʻlgani uchun Q., odatda, koʻtarinki, tantanavor uslubda, baland pardalarda yoziladi. Mumtoz sheʼriyatda Q.ning kompozitsiyasiga qoʻyiluvchi talablar ishlab chiqilgan. Unga koʻra, Q. kirish (nasib yoki tashbib), taʼrif joyi, obyektining bayoni (guzirgoh), madh va mamduh (maqtaluvchi) haqiga duo va shoir niyati (qasd) kabi qismlardan iborat boʻladi. Agar Q.da kirish qismi boʻlmasa, mahdud deb ataladi. Sharq mumtoz sheʼriyatida Nosir Xisrav, Unsuriy, Anvariy, Xoqoniy, Daqiqiy, Rudakiy, Sakkokiy, Lutfiy, Jomiy, Gadoiy, Navoiy, Munis, Komil kabi shoirlar ijodida Q. janrining yaxshi namunalari bor. Mumtoz adabiyotda Q.lar, asosan, oʻsha davr hukmdorlari, podshohlarning madhiga bagʻishlangan. Shoir biror shaxsni yoki joyni madh etar ekan, oʻziga xos mubolagʻali tashbehlar qoʻllashga urinadi. Mas., Navoiyning Husayn Boyqaro madhiga bagʻishlangan “Hiloliya” qasidasida shunday misralar bor:

Shohlar shohi demay, ul shohlarning shohikim,

Har biri yuz shohlar shohicha tutqay muknatin.

Yaʼni “Uni, (yaʼni Husayn Boyqaroni) shohlar shohi demayman, chunki (u) har biri yuz shohlarning shohi boʻlgan shohlarning shohidir. (Uning) yuksakligi shu darajadaki, har biri yuz shohga shoh boʻlgan shohlarning har biri (unga) oʻz muknati, yaʼni bor davlatini, boyligini tutadi, oyogʻining ostiga keltirib tashlaydi”. Q.ni dastlab ikki turga boʻlishgan: 1) ortiqcha maqtov, dabdabalardan xoli boʻlgan falsafiy mazmundagi Q.lar. Q.ning bu turi dastlab arab adabiyotida paydo boʻlgan; 2) Q.i masnuʼ – oʻziga xos bezaklarga ega boʻlgan, sanʼat darajasidagi Q.lar. Shuningdek, ayrim manbalarda Q.lar mazmuniga koʻra Q.i bahoriya, Q.i madhiya, Q.i faxriya, Q.i xazoniya, Q.i hajviya, Q.i holiya, Q.i ishqiya, Q.i xamriya kabi turlarga ham ajratilgan. Yangi davr sheʼriyatida ham, jumladan, Charxiy, Chustiy, Habibiy, Ulfat, E.Vohidov kabi shoirlar ijodida Q. janrida yozilgan asarlar uchraydi. Xususan, Erkin Vohidovning mashhur “Oʻzbegim”, “Inson”, “Qoʻllar” kabi Q.lari katta shuhrat qozongan.

Қасида (ар. قصيده – мақсад, ният қилиш) – мумтоз лирикадаги жанр; бирор шахс (шоҳ, арбоб, қаҳрамон), бирор муҳим воқеа, табиат ва ш.к.ларни мадҳ этиш, уларнинг юксак фазилат ва хусусиятларини эътироф этиш мақсадида ёзиладиган шеър. Қ. ғазал типида (а-а, б-а, в-а...) қофияланади, лекин ундан фарқли ўлароқ, ҳажм жиҳатидан чекланмаган бўлиб, унда тахаллус келтириш шарт ҳисобланмайди. Кимнидир ёки ниманидир мадҳ этиш мақсади устувор бўлгани учун Қ., одатда, кўтаринки, тантанавор услубда, баланд пардаларда ёзилади. Мумтоз шеъриятда Қ.нинг композициясига қўйилувчи талаблар ишлаб чиқилган. Унга кўра, Қ. кириш (насиб ёки ташбиб), таъриф жойи, объектининг баёни (гузиргоҳ), мадҳ ва мамдуҳ (мақталувчи) ҳақига дуо ва шоир нияти (қасд) каби қисмлардан иборат бўлади. Агар Қ.да кириш қисми бўлмаса, маҳдуд деб аталади. Шарқ мумтоз шеъриятида Носир Хисрав, Унсурий, Анварий, Хоқоний, Дақиқий, Рудакий, Саккокий, Лутфий, Жомий, Гадоий, Навоий, Мунис, Комил каби шоирлар ижодида Қ. жанрининг яхши намуналари бор. Мумтоз адабиётда Қ.лар, асосан, ўша давр ҳукмдорлари, подшоҳларнинг мадҳига бағишланган. Шоир бирор шахсни ёки жойни мадҳ этар экан, ўзига хос муболағали ташбеҳлар қўллашга уринади. Мас., Навоийнинг Ҳусайн Бойқаро мадҳига бағишланган “Ҳилолия” қасидасида шундай мисралар бор:

Шоҳлар шоҳи демай, ул шоҳларнинг шоҳиким,

Ҳар бири юз шоҳлар шоҳича тутқай мукнатин.

Яъни “Уни, (яъни Ҳусайн Бойқарони) шоҳлар шоҳи демайман, чунки (у) ҳар бири юз шоҳларнинг шоҳи бўлган шоҳларнинг шоҳидир. (Унинг) юксаклиги шу даражадаки, ҳар бири юз шоҳга шоҳ бўлган шоҳларнинг ҳар бири (унга) ўз мукнати, яъни бор давлатини, бойлигини тутади, оёғининг остига келтириб ташлайди”. Қ.ни дастлаб икки турга бўлишган: 1) ортиқча мақтов, дабдабалардан холи бўлган фалсафий мазмундаги Қ.лар. Қ.нинг бу тури дастлаб араб адабиётида пайдо бўлган; 2) Қ.и маснуъ – ўзига хос безакларга эга бўлган, санъат даражасидаги Қ.лар. Шунингдек, айрим манбаларда Қ.лар мазмунига кўра Қ.и баҳория, Қ.и мадҳия, Қ.и фахрия, Қ.и хазония, Қ.и ҳажвия, Қ.и ҳолия, Қ.и ишқия, Қ.и хамрия каби турларга ҳам ажратилган. Янги давр шеъриятида ҳам, жумладан, Чархий, Чустий, Ҳабибий, Улфат, Э.Воҳидов каби шоирлар ижодида Қ. жанрида ёзилган асарлар учрайди. Хусусан, Эркин Воҳидовнинг машҳур “Ўзбегим”, “Инсон”, “Қўллар” каби Қ.лари катта шуҳрат қозонган.