Qissa

Qissa (ar. قصه – hikoyat, sarguzasht) – 1) xalq ogʻzaki ijodida keng tarqalgan voqeaband xarakterdagi, qahramon hayoti va sarguzashtlarini hikoya qiluvchi rivoyaviy asar. Xalq ijodidagi Q.lar ogʻzaki ijro qilingan, folklorning boshqa janrlari kabi variantlilik xususiyatiga ega boʻlgan. Keyincha koʻplab xalq Q.lari iqtidorli kishilar tomonidan (koʻp hollarda ularning ismi nomaʼlumligicha qolgan) adabiy qayta ishlanib, yozma shaklda – xalq kitoblari sifatida yashay boshlagan (mas.: “Qissai Mashrab”, “Ibrohim Adham qissasi”, “Zufunun qissasi”). Oʻzbek adabiyotida paygʻambarlar va avliyolar hayotidan hikoya qiluvchi rivoyaviy asarlar ham Q. deb atalgan (mas., Rabgʻuziy. “Qisas ul-anbiyo”; A.Navoiy. “Tarixi anbiyo va hukamo”); 2) epik turning hikoya va roman qatoridagi uchta asosiy janridan biri, povest. Oʻzining janr xususiyatlari bilan Q. hikoya va roman oraligʻidagi hodisadir: hikoyada qahramon hayotidan birgina voqea, romanda qahramon hayotining murakkab ijtimoiy munosabatlar tizimidagi katta bir davri, Q.da qahramon hayotining bir bosqichi qalamga olinadi. Hikoyaning diqqat markazida voqea, romanning diqqat markazida qahramon vositasida idrok etilayotgan olam (jamiyatning joriy holati) tursa, Q.ning markazida hamisha qahramon turadi. Yaʼni roman uchun qahramon vosita, Q. uchun esa maqsaddir. Shunga koʻra Q.dagi barcha voqealar qahramon atrofida uyushtiriladi, uning syujeti romanniki kabi koʻp tarmoqli boʻlmaydi. Adbiyotshunoslikda Q. bilan povest terminlarining qoʻllanishi turlicha: ular sinonim sifatida ham, boshqa-boshqa janr nomlari sifatida ham ishlatiladi. Q. bilan povestni boshqa-boshqa janrlar deb tushunish yetarli asosga ega emas, shuning uchun ularni sinonim sifatida tushunish kengroq ommalashgan. Hozirgi oʻzbek adabiyotida Q. faol epik janrlardan sanalib, XX asr davomida oʻzbek qissachiligi jiddiy muvaffaqiyatlarga erishdi. Bunda, jumladan, janrning yaxshi namunalarini yaratgan Gʻ.Gʻulom, A.Qahhor, O.Yoqubov, P.Qodirov, Sh.Xolmirzayev, Oʻ.Hoshimov, M.Muhammad Doʻst, E.Aʼzamov, X.Sultonov kabi adiblarning izlanishlari, ayniqsa, samarali boʻldi.

Қисса (ар. قصه – ҳикоят, саргузашт) – 1) халқ оғзаки ижодида кенг тарқалган воқеабанд характердаги, қаҳрамон ҳаёти ва саргузаштларини ҳикоя қилувчи ривоявий асар. Халқ ижодидаги Қ.лар оғзаки ижро қилинган, фольклорнинг бошқа жанрлари каби вариантлилик хусусиятига эга бўлган. Кейинча кўплаб халқ Қ.лари иқтидорли кишилар томонидан (кўп ҳолларда уларнинг исми номаълумлигича қолган) адабий қайта ишланиб, ёзма шаклда – халқ китоблари сифатида яшай бошлаган (мас.: “Қиссаи Машраб”, “Иброҳим Адҳам қиссаси”, “Зуфунун қиссаси”). Ўзбек адабиётида пайғамбарлар ва авлиёлар ҳаётидан ҳикоя қилувчи ривоявий асарлар ҳам Қ. деб аталган (мас., Рабғузий. “Қисас ул-анбиё”; А.Навоий. “Тарихи анбиё ва ҳукамо”); 2) эпик турнинг ҳикоя ва роман қаторидаги учта асосий жанридан бири, повесть. Ўзининг жанр хусусиятлари билан Қ. ҳикоя ва роман оралиғидаги ҳодисадир: ҳикояда қаҳрамон ҳаётидан биргина воқеа, романда қаҳрамон ҳаётининг мураккаб ижтимоий муносабатлар тизимидаги катта бир даври, Қ.да қаҳрамон ҳаётининг бир босқичи қаламга олинади. Ҳикоянинг диққат марказида воқеа, романнинг диққат марказида қаҳрамон воситасида идрок этилаётган олам (жамиятнинг жорий ҳолати) турса, Қ.нинг марказида ҳамиша қаҳрамон туради. Яъни роман учун қаҳрамон восита, Қ. учун эса мақсаддир. Шунга кўра Қ.даги барча воқеалар қаҳрамон атрофида уюштирилади, унинг сюжети романники каби кўп тармоқли бўлмайди. Адбиётшуносликда Қ. билан повесть терминларининг қўлланиши турлича: улар синоним сифатида ҳам, бошқа-бошқа жанр номлари сифатида ҳам ишлатилади. Қ. билан повестни бошқа-бошқа жанрлар деб тушуниш етарли асосга эга эмас, шунинг учун уларни синоним сифатида тушуниш кенгроқ оммалашган. Ҳозирги ўзбек адабиётида Қ. фаол эпик жанрлардан саналиб, ХХ аср давомида ўзбек қиссачилиги жиддий муваффақиятларга эришди. Бунда, жумладан, жанрнинг яхши намуналарини яратган Ғ.Ғулом, А.Қаҳҳор, О.Ёқубов, П.Қодиров, Ш.Холмирзаев, Ў.Ҳошимов, М.Муҳаммад Дўст, Э.Аъзамов, Х.Султонов каби адибларнинг изланишлари, айниқса, самарали бўлди.