Qitʼa

Qitʼa (ar. قطعه – parcha, boʻlak, qism, bir kesim) – Sharq mumtoz sheʼriyatida keng tarqalgan, ikki baytdan bir necha oʻn baytgacha (ayrim manbalarda 19 baytgacha deb belgilangan) hajmdagi, juft misralari oʻzaro qofiyalanib, toq misralari ochiq qoluvchi (b-a, v-a, g-a tarzida) sheʼr shakli; lirik janr. Garchi koʻproq ijtimoiy-siyosiy, axloqiy-tarbiyaviy, falsafiy mavzularda yaratilsa-da, Q. mazmun jihatidan ham, vazn jihatidan ham chegaralangan emas. Sharq adabiyotida nasriy (didaktik, falsafiy, adabiy-tanqidiy, ilmiy va b. xarakterdagi) asarlarda fikrni dalillash, xulosalash, izohlash kabi maqsadlarda Q.lar keltirilgan boʻlib, ular boshqa ijodkorlar asarlaridan olingan falsafiy jihatdan teran, didaktik xarakterga ega boʻlgan baytlar – parchalardir. Yaʼni bu asarlarning mualliflari oʻz maqsadlariga mos baytlarni keltirarkan, avval “qitʼa” soʻzini qayd etishgan. Shunga koʻra, ayrim manbalarda bildiriluvchi Q. mustaqil asar sifatida yaratilishi ham, qasida yoki gʻazal ichidan bir necha baytni ajratib olish natijasida paydo boʻlishi ham mumkin, qabilidagi fikrlarga qoʻshilib boʻlmaydi. Bu holda Q. soʻzining lugʻaviy va istilohiy maʼnolari farqlanmagan boʻladi. Holbuki, istilohiy maʼnoda Q. muayyan shakl xususiyatlariga ega boʻlgan mustaqil sheʼriy janrni anglatadi, ikkinchi tomondan, muayyan janrga mansub asar (gʻazal yoki qasida)dan ajratib olingan bir necha bayt (hatto, mazmunan gʻoyat boy boʻlsa-da) yangi va mustaqil asar boʻlib qolmaydi, parcha parchaligicha qoladi. Modomiki, nasriy asarlardagi parchalar, koʻproq, qasida va gʻazallar tarkibidan ajratib olingan ekan, ularda keyincha paydo boʻlgan Q. janri belgilari (mas., qofiyalanishi) boʻlishi tabiiy. Demak, bu oʻrinda Q.ning ikki xil yoʻl bilan yaratilishi haqida emas, janrning genezisi haqida gapirish oʻrinli boʻladi. Yaʼni nasriy asarlardagi parchalar ayni shunday (qofiyalanishi birmuncha erkin, hajmi kichik, mazmun va vazn jihatidan cheklanmagan) shakl taqdim etuvchi imkonlarni koʻrsatganki, shu asosda mustaqil Q. janri paydo boʻlgan. Oʻzbek adabiyotida Q.ning ilk namunalari A.Yassaviyda uchrasa, keyin yuqoridagicha qulayliklari sabab boʻlsa kerak, deyarli barcha mumtoz shoirlarimiz lirik merosida salmoqli oʻrin egalladi. Oʻzbek adabiyotida Q. janrining qaror topishi va takomilida A.Navoiyning oʻrni beqiyos (hatto baʼzan Navoiyni sheʼriyatimizdagi Q. janri asoschisi sifatida eʼtirof etadilar), “Xazoyin ul-maoniy”ga 210 ta, “Devoni Foniy”ga 72 ta, shuningdek, “Munshaot”, “Holoti pahlavon Muhammad”, “Xamsat ul-mutahayyirin” kabi qator boshqa asarlariga yana oʻnlab Q.lar kiritilgan. Shuni ham qayd etish lozimki, Navoiy merosida Q.ning gʻazal tipida emas, masnaviy tipida qofiyalanuvchi xillari ham uchraydi. Mas.:

Nukta asnosida Habibulloh

Dedi, alkasibu habibulloh.

Maʼni aytur bu soʻzga piri komil

Ki, soʻzi erdi haq sari shomil.

Gʻaraz ermas bu kasbdin dunyo,

Bal erur kasbdin murod fano.

Қитъа (ар. قطعه – парча, бўлак, қисм, бир кесим) – Шарқ мумтоз шеъриятида кенг тарқалган, икки байтдан бир неча ўн байтгача (айрим манбаларда 19 байтгача деб белгиланган) ҳажмдаги, жуфт мисралари ўзаро қофияланиб, тоқ мисралари очиқ қолувчи (б-а, в-а, г-а тарзида) шеър шакли; лирик жанр. Гарчи кўпроқ ижтимоий-сиёсий, ахлоқий-тарбиявий, фалсафий мавзуларда яратилса-да, Қ. мазмун жиҳатидан ҳам, вазн жиҳатидан ҳам чегараланган эмас. Шарқ адабиётида насрий (дидактик, фалсафий, адабий-танқидий, илмий ва б. характердаги) асарларда фикрни далиллаш, хулосалаш, изоҳлаш каби мақсадларда Қ.лар келтирилган бўлиб, улар бошқа ижодкорлар асарларидан олинган фалсафий жиҳатдан теран, дидактик характерга эга бўлган байтлар – парчалардир. Яъни бу асарларнинг муаллифлари ўз мақсадларига мос байтларни келтираркан, аввал “қитъа” сўзини қайд этишган. Шунга кўра, айрим манбаларда билдирилувчи Қ. мустақил асар сифатида яратилиши ҳам, қасида ёки ғазал ичидан бир неча байтни ажратиб олиш натижасида пайдо бўлиши ҳам мумкин, қабилидаги фикрларга қўшилиб бўлмайди. Бу ҳолда Қ. сўзининг луғавий ва истилоҳий маънолари фарқланмаган бўлади. Ҳолбуки, истилоҳий маънода Қ. муайян шакл хусусиятларига эга бўлган мустақил шеърий жанрни англатади, иккинчи томондан, муайян жанрга мансуб асар (ғазал ёки қасида)дан ажратиб олинган бир неча байт (ҳатто, мазмунан ғоят бой бўлса-да) янги ва мустақил асар бўлиб қолмайди, парча парчалигича қолади. Модомики, насрий асарлардаги парчалар, кўпроқ, қасида ва ғазаллар таркибидан ажратиб олинган экан, уларда кейинча пайдо бўлган Қ. жанри белгилари (мас., қофияланиши) бўлиши табиий. Демак, бу ўринда Қ.нинг икки хил йўл билан яратилиши ҳақида эмас, жанрнинг генезиси ҳақида гапириш ўринли бўлади. Яъни насрий асарлардаги парчалар айни шундай (қофияланиши бирмунча эркин, ҳажми кичик, мазмун ва вазн жиҳатидан чекланмаган) шакл тақдим этувчи имконларни кўрсатганки, шу асосда мустақил Қ. жанри пайдо бўлган. Ўзбек адабиётида Қ.нинг илк намуналари А.Яссавийда учраса, кейин юқоридагича қулайликлари сабаб бўлса керак, деярли барча мумтоз шоирларимиз лирик меросида салмоқли ўрин эгаллади. Ўзбек адабиётида Қ. жанрининг қарор топиши ва такомилида А.Навоийнинг ўрни беқиёс (ҳатто баъзан Навоийни шеъриятимиздаги Қ. жанри асосчиси сифатида эътироф этадилар), “Хазойин ул-маоний”га 210 та, “Девони Фоний”га 72 та, шунингдек, “Муншаот”, “Ҳолоти паҳлавон Муҳаммад”, “Хамсат ул-мутаҳаййирин” каби қатор бошқа асарларига яна ўнлаб Қ.лар киритилган. Шуни ҳам қайд этиш лозимки, Навоий меросида Қ.нинг ғазал типида эмас, маснавий типида қофияланувчи хиллари ҳам учрайди. Мас.:

Нукта асносида Ҳабибуллоҳ

Деди, алкасибу ҳабибуллоҳ.

Маъни айтур бу сўзга пири комил

Ки, сўзи эрди ҳақ сари шомил.

Ғараз эрмас бу касбдин дунё,

Бал эрур касбдин мурод фано.