Ritm

Ritm (yun. rhythmos – teng oʻlchovlilik) – keng maʼnoda R. muayyan boʻlaklarning maʼlum vaqt oraligʻida tartibli takrorlanib turishidir. Bu maʼnodagi R. borliqdagi juda koʻp narsa-hodisalarda bor. Mas., tarnovdan tomchilab turgan tomchilar chiqarayotgan tovushda, ariq suvining maromli shildirab oqishida, yil fasllarining, kun bilan tunning almashinuvida; insonning yurak urishi, nafas olishi, maʼlum bir harakatni bajarishi – bularning barida R. kuzatiladi. R. tabiiy ravishda inson nutqiga ham xos. Har bir individ nutqining oʻziga xos R.i boʻlib, bu ritm uning fiziologik imkoniyatlari (mas., har bir odamning nafas olishi oʻziga xos, nutq ritmi esa koʻp jihatdan shunga bogʻliq) bilan belgilanadi. Kundalik muloqot nutqidagi ritmga turli omillar (mas., kasallik, ruhiy holat, biror narsadan taʼsirlanish, harakat maromi va b.) taʼsir qilishi hamda uni oʻzgartirishi mumkin. Ogʻzaki nutqqa xos R. tabiiy ravishda yozma nutqqa ham koʻchadi, zero, yozuv ogʻzaki nutqning harflar vositasida moddiylashuvi: odam yozganida “miya”da gapiradi, oʻqiganda “tasavvurda” eshitadi. Demak, nutq hodisasi boʻlmish har qanday adabiy asarda R. boʻlishi qonuniy va tabiiy hol ekan. Ritmiklik adabiy asarning turli sathlari (nutq, rivoya, kompozitsiya)da namoyon boʻlsa-da, nutqiy qurilishida, ayniqsa, aniq koʻzga tashlanadi, shuning uchun R. haqida koʻproq badiiy nutq bilan bogʻliq holda gapiriladi. Badiiy nutqning nasriy va sheʼriy shakllari R. jihatidan farqlanadi. Nasriy nutq R.i umuman inson nutqining ritmikligidan kelib chiqadi, undagi oʻzgarishu tovlanishlar esa matnning konkret boʻlagidagi tasvir predmetining mazmun-mohiyati, unga muallif munosabati bilan bogʻliq holda yuzaga keladi. Nasrdagidan farqli oʻlaroq, sheʼriy nutq R.i maxsus hosil qilingan, muayyan oʻlchov asosida tartibga solingan. Sheʼriy R.ning oʻlchov birliklari oʻzaro qism-butun aloqasidagi nutqiy boʻlaklar (boʻgʻin, turoq, misra, band) boʻlib, ular ritmik boʻlaklar yoki ritmik birliklar deb yuritiladi. R.ning his etilishi uchun sheʼrni oʻqiganda (talaffuzda) ritmik birliklar bir-biridan ajralib turganini his qilish kerak, bunda ritmik vositalar muhim ahamiyatga ega. Ritmik vositalar sheʼr R.ining taʼkidlanishi, kuchaytirilishiga xizmat qiladi, ularning asosiylari sifatida ritmik pauza, qofiya va qofiyalanish sistemasini koʻrsatish mumkin. Har bir ritmik boʻlak boshqalaridan ritmik pauza bilan ajratiladi, shu ajratilish hisobiga ular talaffuzda oʻlchov birligi sifatida namoyon boʻladi. Deylik, boʻgʻin bir tovush zarbi bilan aytiladi va juda ham qisqa, sezilar-sezilmas pauza (aslida bu pauza emas, ikki tovush zarbining bir-biridan farqlanib turishi hisobiga “pauza”dek taassurot qoldiradi, xolos) bilan ajraladi. Turoqlardan keyingi pauza biroz sezilarliroq boʻlsa, misralar nihoyasidagi pauza yaqqol seziladi, band yakunidagi katta pauza unga ritmik-intonatsion tugallik baxsh etadi. Ritmik pauza bilan mantiqiy pauza doim ham bir-biriga mos kelavermasligi mumkin, yaʼni sheʼriy nutqda vergul qoʻyilmagan oʻrinlarda ham toʻxtalib oʻtish va, aksincha, vergulli oʻrinlarda toʻxtalishni sezilmaslik darajasiga keltirish zarurati yuzaga kelishi odatiy holdir. Misra yakunida keluvchi qofiyalar ritmik jihatdan misrani taʼkidlab koʻrsatishga, sheʼrning ohangdorligi, musiqiyligi, taʼsirdorligini oshirishga xizmat qiladi. Sheʼrni oʻqish davomida qofiya misraning tugaganidan darak beradi, pauza bajarayotgan ajratish funksiyasini taʼkidlaydi. Shunga oʻxshash, qofiyalanish tartibi bandning shakllanib boʻlgani, tugaganini taʼkidlaydi. Mas., toʻrt misrali a-b-a-b tarzida qofiyalangan sheʼr oʻqilayotgan boʻlsa, oʻquvchi keyingi bandlarda ham shu xil tartibni kutadi, tartib nihoyalanganida, banddagi tugallanganlikni his qiladi. Yaʼni qofiyalanish tartibi, bir tarafdan, sheʼr ritmining his etilishiga, ikkinchi tarafdan, mazmun va ritmning uygʻunlashuviga, ularning oʻquvchi tasavvurida yaxlit birlik hosil qilishiga yordam beradi. Xullas, R. sheʼriy nutqning emotsionalligi, musiqiyligining asosi, poydevoridir.

Ритм (юн. rhythmos – тенг ўлчовлилик) – кенг маънода Р. муайян бўлакларнинг маълум вақт оралиғида тартибли такрорланиб туришидир. Бу маънодаги Р. борлиқдаги жуда кўп нарса-ҳодисаларда бор. Мас., тарновдан томчилаб турган томчилар чиқараётган товушда, ариқ сувининг маромли шилдираб оқишида, йил фаслларининг, кун билан туннинг алмашинувида; инсоннинг юрак уриши, нафас олиши, маълум бир ҳаракатни бажариши – буларнинг барида Р. кузатилади. Р. табиий равишда инсон нутқига ҳам хос. Ҳар бир индивид нутқининг ўзига хос Р.и бўлиб, бу ритм унинг физиологик имкониятлари (мас., ҳар бир одамнинг нафас олиши ўзига хос, нутқ ритми эса кўп жиҳатдан шунга боғлиқ) билан белгиланади. Кундалик мулоқот нутқидаги ритмга турли омиллар (мас., касаллик, руҳий ҳолат, бирор нарсадан таъсирланиш, ҳаракат мароми ва б.) таъсир қилиши ҳамда уни ўзгартириши мумкин. Оғзаки нутққа хос Р. табиий равишда ёзма нутққа ҳам кўчади, зеро, ёзув оғзаки нутқнинг ҳарфлар воситасида моддийлашуви: одам ёзганида “мия”да гапиради, ўқиганда “тасаввурда” эшитади. Демак, нутқ ҳодисаси бўлмиш ҳар қандай адабий асарда Р. бўлиши қонуний ва табиий ҳол экан. Ритмиклик адабий асарнинг турли сатҳлари (нутқ, ривоя, композиция)да намоён бўлса-да, нутқий қурилишида, айниқса, аниқ кўзга ташланади, шунинг учун Р. ҳақида кўпроқ бадиий нутқ билан боғлиқ ҳолда гапирилади. Бадиий нутқнинг насрий ва шеърий шакллари Р. жиҳатидан фарқланади. Насрий нутқ Р.и умуман инсон нутқининг ритмиклигидан келиб чиқади, ундаги ўзгаришу товланишлар эса матннинг конкрет бўлагидаги тасвир предметининг мазмун-моҳияти, унга муаллиф муносабати билан боғлиқ ҳолда юзага келади. Насрдагидан фарқли ўлароқ, шеърий нутқ Р.и махсус ҳосил қилинган, муайян ўлчов асосида тартибга солинган. Шеърий Р.нинг ўлчов бирликлари ўзаро қисм-бутун алоқасидаги нутқий бўлаклар (бўғин, туроқ, мисра, банд) бўлиб, улар ритмик бўлаклар ёки ритмик бирликлар деб юритилади. Р.нинг ҳис этилиши учун шеърни ўқиганда (талаффузда) ритмик бирликлар бир-биридан ажралиб турганини ҳис қилиш керак, бунда ритмик воситалар муҳим аҳамиятга эга. Ритмик воситалар шеър Р.ининг таъкидланиши, кучайтирилишига хизмат қилади, уларнинг асосийлари сифатида ритмик пауза, қофия ва қофияланиш системасини кўрсатиш мумкин. Ҳар бир ритмик бўлак бошқаларидан ритмик пауза билан ажратилади, шу ажратилиш ҳисобига улар талаффузда ўлчов бирлиги сифатида намоён бўлади. Дейлик, бўғин бир товуш зарби билан айтилади ва жуда ҳам қисқа, сезилар-сезилмас пауза (аслида бу пауза эмас, икки товуш зарбининг бир-биридан фарқланиб туриши ҳисобига “пауза”дек таассурот қолдиради, холос) билан ажралади. Туроқлардан кейинги пауза бироз сезиларлироқ бўлса, мисралар ниҳоясидаги пауза яққол сезилади, банд якунидаги катта пауза унга ритмик-интонацион тугаллик бахш этади. Ритмик пауза билан мантиқий пауза доим ҳам бир-бирига мос келавермаслиги мумкин, яъни шеърий нутқда вергул қўйилмаган ўринларда ҳам тўхталиб ўтиш ва, аксинча, вергулли ўринларда тўхталишни сезилмаслик даражасига келтириш зарурати юзага келиши одатий ҳолдир. Мисра якунида келувчи қофиялар ритмик жиҳатдан мисрани таъкидлаб кўрсатишга, шеърнинг оҳангдорлиги, мусиқийлиги, таъсирдорлигини оширишга хизмат қилади. Шеърни ўқиш давомида қофия мисранинг тугаганидан дарак беради, пауза бажараётган ажратиш функциясини таъкидлайди. Шунга ўхшаш, қофияланиш тартиби банднинг шаклланиб бўлгани, тугаганини таъкидлайди. Мас., тўрт мисрали а-б-а-б тарзида қофияланган шеър ўқилаётган бўлса, ўқувчи кейинги бандларда ҳам шу хил тартибни кутади, тартиб ниҳояланганида, банддаги тугалланганликни ҳис қилади. Яъни қофияланиш тартиби, бир тарафдан, шеър ритмининг ҳис этилишига, иккинчи тарафдан, мазмун ва ритмнинг уйғунлашувига, уларнинг ўқувчи тасаввурида яхлит бирлик ҳосил қилишига ёрдам беради. Хуллас, Р. шеърий нутқнинг эмоционаллиги, мусиқийлигининг асоси, пойдеворидир.