Sajʼ

Sajʼ (ar. سجع– bulbul, toʻti, qumri kabi qushlar ovozining uygʻunlashib kelishi, oʻlchovli) – mumtoz adabiyotdagi lafziy sanʼat, bir yoki bir necha gaplardagi ayrim boʻlaklarning yo vaznda, yo qofiyada, yo har ikkalasida mos kelishi. Ilmi badiʼga oid ayrim manbalarda S. nasrga xos deyilsa, boshqalarida ham nasrga, ham nazmga xosligi eʼtirof etiladi. Shunga qaramay, S.ni nasrga xos deb bilish, uni qofiyali nasr sifatida tushunish kengroq ommalashgan va bu ilmiy jihatdan toʻgʻriroqdir. Chunki nazmdagi S. va uning turlariga berilgan taʼriflar tarseʼ, muvozana, zulqofiyatayn, zulqavofiʼ, izdivoj kabi qator sheʼriy sanʼatlarni qamrab oladi. Yaʼni bu holda bir hodisa turli nomlar bilan yuritiladi, xolos, S.ni bunday keng maʼnoda tushunish terminologik chalkashliklarni yanada kuchaytiradi. Shuning uchun ham S.ni nasr bilan bogʻliq hodisa deb bilish maqsadga muvofiqdir. S.ning ildizlari turkiy xalqlar folkloriga borib taqaladi. Agar xalq ogʻzaki ijodi janrlarining, asosan, ijroga moʻljallangani, ijroning musiqa joʻrligida amalga oshgani eʼtiborga olinsa, S.ning folklorda keng ommalashish sababi (oʻziga xos ohang, musiqiylik hosil qilishi, estetik taʼsir kuchining oshishi kabi) ayon boʻladi. Mas.: “Shuytib hut kirib, mushuklar miyov boʻlib, qozonlar sutga toʻlib, bitta-yarim erta qochgan qoʻylar qoʻzilab, qorlar qoshoq boʻlib erib, qoʻzigullar ochilib, odamzot bahriga olamga bir ajoyib erta koʻklam isi sochilibdi” (“Yunus bilan Misqol”).

S. yozma adabiyotda ham ancha keng tarqalgan sanʼatlardan biridir. Jumladan, mumtoz adabiyotimizda doston boblariga qoʻyilgan nasriy sarlavhalarda (mas., Navoiy “Xamsa”si), devonlarga yozilgan debochalarda, nasriy munojotlarda S. sanʼati keng qoʻllangan. Hozirgi nasrda ham matnning ayrim oʻrinlarida, xususan, tasvir predmetiga emotsional munosabat quyuq ifodalanuvchi lirik chekinishlarda, voqea rivojidagi hayajonli nuqtalar yoki personajlar ruhiyatida junbishga kelgan kechinmalar tasvirida S.ga xos xususiyatlarni koʻrish mumkin.

Сажъ (ар. سجع– булбул, тўти, қумри каби қушлар овозининг уйғунлашиб келиши, ўлчовли) – мумтоз адабиётдаги лафзий санъат, бир ёки бир неча гаплардаги айрим бўлакларнинг ё вазнда, ё қофияда, ё ҳар иккаласида мос келиши. Илми бадиъга оид айрим манбаларда С. насрга хос дейилса, бошқаларида ҳам насрга, ҳам назмга хослиги эътироф этилади. Шунга қарамай, С.ни насрга хос деб билиш, уни қофияли наср сифатида тушуниш кенгроқ оммалашган ва бу илмий жиҳатдан тўғрироқдир. Чунки назмдаги С. ва унинг турларига берилган таърифлар тарсеъ, мувозана, зулқофиятайн, зулқавофиъ, издивож каби қатор шеърий санъатларни қамраб олади. Яъни бу ҳолда бир ҳодиса турли номлар билан юритилади, холос, С.ни бундай кенг маънода тушуниш терминологик чалкашликларни янада кучайтиради. Шунинг учун ҳам С.ни наср билан боғлиқ ҳодиса деб билиш мақсадга мувофиқдир. С.нинг илдизлари туркий халқлар фольклорига бориб тақалади. Агар халқ оғзаки ижоди жанрларининг, асосан, ижрога мўлжаллангани, ижронинг мусиқа жўрлигида амалга ошгани эътиборга олинса, С.нинг фольклорда кенг оммалашиш сабаби (ўзига хос оҳанг, мусиқийлик ҳосил қилиши, эстетик таъсир кучининг ошиши каби) аён бўлади. Мас.: “Шуйтиб ҳут кириб, мушуклар миёв бўлиб, қозонлар сутга тўлиб, битта-ярим эрта қочган қўйлар қўзилаб, қорлар қошоқ бўлиб эриб, қўзигуллар очилиб, одамзот баҳрига оламга бир ажойиб эрта кўклам иси сочилибди” (“Юнус билан Мисқол”).

С. ёзма адабиётда ҳам анча кенг тарқалган санъатлардан биридир. Жумладан, мумтоз адабиётимизда достон бобларига қўйилган насрий сарлавҳаларда (мас., Навоий “Хамса”си), девонларга ёзилган дебочаларда, насрий муножотларда С. санъати кенг қўлланган. Ҳозирги насрда ҳам матннинг айрим ўринларида, хусусан, тасвир предметига эмоционал муносабат қуюқ ифодаланувчи лирик чекинишларда, воқеа ривожидаги ҳаяжонли нуқталар ёки персонажлар руҳиятида жунбишга келган кечинмалар тасвирида С.га хос хусусиятларни кўриш мумкин.