Sanoyiʼ

Sanoyiʼ (ar. صنايع – sanʼatning koʻpligi) – nutqni goʻzal qiluvchi badiiy vositalarning jami. Nutqni bezovchi vositalar, nutq goʻzalliklari dastlab ikki turga boʻlinadi. Birinchisi, nutqning ataylab ishlov berilmagan, til hodisasiga aylanib ulgurgan tabiiy goʻzalligi boʻlib, ular zotiy goʻzalliklar deyiladi. Nutqqa bezak berish uchun atayin yaratiladigan vositalar oriziy goʻzalliklar deyiladi. Atoulloh Husayniy taʼbiri bilan aytganda: “Birinchi navʼi ... dilbarlarning tabiiy husni yangligʻdur va ikkinchi navʼi ... bezaklar singaridur”. Ilmi badiʼda S.ni nutqning koʻproq qaysi jihatiga bezak berishi jihatidan lafziy, maʼnaviy hamda lafziyu maʼnaviy sanʼatlar koʻrinishida tasniflash anʼanasi shakllangan. Nutqning maʼno tomoni bilan bogʻliq boʻlib, uning maʼno goʻzalligini taʼminlashga xizmat qiluvchi sheʼriy sanʼatlar maʼnaviy sanʼatlar deb yuritiladi. Adabiyotlarda iyhom, tavjih, tajohuli orif, talmeh, irsol ul-masal, husni taʼlil, laffu nashr, mubolagʻa, tashbeh, tamsil, istiora kabi oʻnlab sanʼatlar maʼnaviy sanʼatlar sirasiga kiritiladi. Sheʼrning koʻproq shakl tomoniga eʼtibor qaratgan holda uning uslubiga bezak beruvchi sanʼatlar esa lafziy sanʼatlar deyiladi. Ayni paytda, bu oʻrinda maʼno ham eʼtibordan chetda qolmaydi, aksincha, “alfozni maʼnogʻa tobiʼ qilmoq” (A.Husayniy) talabi qoʻyiladi. Ilmi badiʼga oid asarlarda tarseʼ, tajnis, sajʼ, qalb, tajziya, zulqofiyatayn kabilar lafziy sanʼatlar sifatida tavsiflanadi. Nutqni goʻzal qiluvchi bir guruh vositalar ham shaklga, ham maʼnoga aloqador boʻlgani bois lafziyu maʼnaviy yoki mushtarak sanʼatlar deb yuritilib, unga taqobul, muqobala, taʼdil, tansiq us-sifot, iqtibos, tazmin, husni ibtido, husni taxallus, husni matlaʼ, husni maqtaʼ kabilar kiritiladi. Sanʼatlarni bunday guruhlashda birmuncha shartlilik bor. Chunki shaklning maʼnodan, maʼnoning esa shakldan ayri holda sanʼat hosil qilishi mumkin boʻlmagan holdir. Bu haqda yana Atoulloh Husayniy yozadi: “borcha goʻzalliklarning asosi uldurkim, nutq ul tarzda ado etilgaykim, maʼnoni anglashgʻa, aning latofati, tarkibi va sogʻlamligʻigʻa hech bir xalal yetmagay. Asos ul emaskim alfozgʻa husni ziynat bermakka sayʼ qilgʻaylar-u, maʼnogʻa xalal yetur holdin koʻz yumgʻaylar yoxud aksincha xolis maʼno bayon etib, husn-i ado tariqigʻa yoʻlamagʻaylar”.

Санойиъ (ар. صنايع – санъатнинг кўплиги) – нутқни гўзал қилувчи бадиий воситаларнинг жами. Нутқни безовчи воситалар, нутқ гўзалликлари дастлаб икки турга бўлинади. Биринчиси, нутқнинг атайлаб ишлов берилмаган, тил ҳодисасига айланиб улгурган табиий гўзаллиги бўлиб, улар зотий гўзалликлар дейилади. Нутққа безак бериш учун атайин яратиладиган воситалар оризий гўзалликлар дейилади. Атоуллоҳ Ҳусайний таъбири билан айтганда: “Биринчи навъи ... дилбарларнинг табиий ҳусни янглиғдур ва иккинчи навъи ... безаклар сингаридур”. Илми бадиъда С.ни нутқнинг кўпроқ қайси жиҳатига безак бериши жиҳатидан лафзий, маънавий ҳамда лафзию маънавий санъатлар кўринишида таснифлаш анъанаси шаклланган. Нутқнинг маъно томони билан боғлиқ бўлиб, унинг маъно гўзаллигини таъминлашга хизмат қилувчи шеърий санъатлар маънавий санъатлар деб юритилади. Адабиётларда ийҳом, тавжиҳ, тажоҳули ориф, талмеҳ, ирсол ул-масал, ҳусни таълил, лаффу нашр, муболаға, ташбеҳ, тамсил, истиора каби ўнлаб санъатлар маънавий санъатлар сирасига киритилади. Шеърнинг кўпроқ шакл томонига эътибор қаратган ҳолда унинг услубига безак берувчи санъатлар эса лафзий санъатлар дейилади. Айни пайтда, бу ўринда маъно ҳам эътибордан четда қолмайди, аксинча, “алфозни маъноға тобиъ қилмоқ” (А.Ҳусайний) талаби қўйилади. Илми бадиъга оид асарларда тарсеъ, тажнис, сажъ, қалб, тажзия, зулқофиятайн кабилар лафзий санъатлар сифатида тавсифланади. Нутқни гўзал қилувчи бир гуруҳ воситалар ҳам шаклга, ҳам маънога алоқадор бўлгани боис лафзию маънавий ёки муштарак санъатлар деб юритилиб, унга тақобул, муқобала, таъдил, тансиқ ус-сифот, иқтибос, тазмин, ҳусни ибтидо, ҳусни тахаллус, ҳусни матлаъ, ҳусни мақтаъ кабилар киритилади. Санъатларни бундай гуруҳлашда бирмунча шартлилик бор. Чунки шаклнинг маънодан, маънонинг эса шаклдан айри ҳолда санъат ҳосил қилиши мумкин бўлмаган ҳолдир. Бу ҳақда яна Атоуллоҳ Ҳусайний ёзади: “борча гўзалликларнинг асоси улдурким, нутқ ул тарзда адо этилгайким, маънони англашға, анинг латофати, таркиби ва соғламлиғиға ҳеч бир халал етмагай. Асос ул эмаским алфозға ҳусни зийнат бермакка сайъ қилғайлар-у, маъноға халал етур ҳолдин кўз юмғайлар ёхуд аксинча холис маъно баён этиб, ҳусн-и адо тариқиға йўламағайлар”.