Sarbast

Sarbast, verlibr – oʻzbek adabiyotida XX asrdan boshlab ommalasha boshlagan sheʼr shakli. S.da yozilgan sheʼr misralaridagi boʻgʻinlar soni ham, ularning choʻziq-qisqaligi ham, turoqlanish yoxud qofiyalanish tartibi ham mutlaqo erkindir. Shuning uchun oʻzbek adabiyotshunosligida S. va erkin sheʼr terminlari, koʻpincha, sinonim tarzida ishlatiladi, biroq bu terminlar boshqa-boshqa tushunchalarni anglatadi (q. erkin sheʼr). S. sheʼr nasriy nutqdan avvalboshdan nutqiy boʻlak (misra)larga boʻlinishi bilan farq qilib, bu narsa grafik (har bir misrani alohida satrga yozish) va intonatsion (ritmik pauza va ritmik aksentlar hisobiga) jihatdan taʼkidlanadi. X.Davronning “Eng kuchli baqiriq...” nomli sheʼri S.ga misol boʻla oladi:

Keltirilgan sheʼrda misralardagi boʻgʻinlar soni turlicha, misralarning oʻzaro qofiyalanishi kuzatilmaydi, lekin grafik koʻrinishi uning sheʼr ekanini, emotsional toʻyintirilgan nutq ekanligini taʼkidlab turadiki, uni mos ohang bilan oʻqiymiz. Prozaik nutqdan farqli oʻlaroq, bunda nutqning musiqiy boʻlishiga ham eʼtibor beriladi, lekin uning musiqiyligi teng oʻlchovlilik yoki tartibli qofiyalanish asosida emas, balki soʻz va tovush takrorlari, ritmik urgʻular hisobiga taʼminlanmoqda, S.da yozilgan sheʼrning anʼanaviy barmoq yoki aruzdagi sheʼrdan farqli tomoni shuki, undagi ohangdorlik avvalboshdan maʼlum maromga solinmaydi, muayyan maromga mos kechinmalar ifodalanmaydi. Aksincha, bunda fikr-tuygʻuga mos ohang soʻzning maʼnosi asosida yuzaga keladi, yaʼni bu oʻrinda maʼno asosida oʻqiladi va soʻzlar shunga mos ohanglarga oʻraladi.

Сарбаст, верлибр – ўзбек адабиётида ХХ асрдан бошлаб оммалаша бошлаган шеър шакли. С.да ёзилган шеър мисраларидаги бўғинлар сони ҳам, уларнинг чўзиқ-қисқалиги ҳам, туроқланиш ёхуд қофияланиш тартиби ҳам мутлақо эркиндир. Шунинг учун ўзбек адабиётшунослигида С. ва эркин шеър терминлари, кўпинча, синоним тарзида ишлатилади, бироқ бу терминлар бошқа-бошқа тушунчаларни англатади (қ. эркин шеър). С. шеър насрий нутқдан аввалбошдан нутқий бўлак (мисра)ларга бўлиниши билан фарқ қилиб, бу нарса график (ҳар бир мисрани алоҳида сатрга ёзиш) ва интонацион (ритмик пауза ва ритмик акцентлар ҳисобига) жиҳатдан таъкидланади. Х.Давроннинг “Энг кучли бақириқ...” номли шеъри С.га мисол бўла олади:

Келтирилган шеърда мисралардаги бўғинлар сони турлича, мисраларнинг ўзаро қофияланиши кузатилмайди, лекин график кўриниши унинг шеър эканини, эмоционал тўйинтирилган нутқ эканлигини таъкидлаб турадики, уни мос оҳанг билан ўқиймиз. Прозаик нутқдан фарқли ўлароқ, бунда нутқнинг мусиқий бўлишига ҳам эътибор берилади, лекин унинг мусиқийлиги тенг ўлчовлилик ёки тартибли қофияланиш асосида эмас, балки сўз ва товуш такрорлари, ритмик урғулар ҳисобига таъминланмоқда, С.да ёзилган шеърнинг анъанавий бармоқ ёки аруздаги шеърдан фарқли томони шуки, ундаги оҳангдорлик аввалбошдан маълум маромга солинмайди, муайян маромга мос кечинмалар ифодаланмайди. Аксинча, бунда фикр-туйғуга мос оҳанг сўзнинг маъноси асосида юзага келади, яъни бу ўринда маъно асосида ўқилади ва сўзлар шунга мос оҳангларга ўралади.