Sarguzasht adabiyoti

Sarguzasht adabiyoti – haqiqatda yuz bergan yoki toʻqib chiqarilgan voqealarni qiziqarli tarzda hikoya qiluvchi voqeaband asarlarning umumiy nomi. S.a. namunalariga xos umumiy xususiyatlar sifatida syujet voqealarining shiddat bilan rivojlanishi, sirli va ajabtovur voqealarning yuz berishi, oʻtkir intrigalarga boyligi, syujet situatsiyalarining keskin oʻzgarishi va personajlar taqdirida ters burilishlar yuz berishi (omad – omadsizlik, baxtiyorlik – baxtsizlik), qahramonlarning turli sinovlarga duch kelishiyu ularni yengib oʻtishi va sh.k.larni koʻrsatish mumkin. Bu jihatlari bilan S.a. fantastika, ilmiy fantastika va detektiv adabiyotga yaqin turadi, aniqrogʻi, sarguzashtlilik bu turdagi asarlarning barchasiga xos xususiyatdir. Shunga koʻra, koʻplab asarlarda sarguzashtlilik, detektiv va fantastika elementlarining qorishiq holda namoyon boʻlishi tabiiydir. Ayni chogʻda, sarguzashtlilikka yengil-yelpi hodisa sifatidagina qarash ham unchalik toʻgʻri boʻlmaydi. Chunki jahon adabiyoti sarguzashtlilik asosida yaratilgan jiddiy asarlarni, soʻz sanʼatining nodir namunalarini ham biladi. Jumladan, Servantesning “Don Kixot”, F.Rablening “Gargantyua va Pantagryuel”, J.Sviftning “Gulliverning sayohatlari” kabi asarlari ham sarguzasht syujet asosiga qurilgan. Umuman olganda esa, koʻproq, ommaviy kitobxonga moʻljallangani, kitobxonni oʻziga jalb etishni asosiy maqsad qilishidan kelib chiqib, S.a. belletristikaga mansub deyiladi. Ayrimlar esa bolalar va oʻsmirlar tomonidan sevib oʻqilgani uchun S.a.ning koʻplab namunalari, jumladan, A.Dyuma, F.Kuper, M.Rid, R.Stivenson, R.Xaggard kabi adiblarning dunyoga mashhur asarlarini bolalar adabiyoti sirasiga kiritadilar. Oʻzbek adabiyotida sarguzasht syujet asosida yaratilgan asarlar (A.Navoiy. “Farhod va Shirin”; Gʻ.Gʻulom. “Shum bola” va b.) ham, S.a.ning yaxshi namunalari ham (X.Toʻxtaboyev. “Sariq devni minib”) mavjud.

Саргузашт адабиёти – ҳақиқатда юз берган ёки тўқиб чиқарилган воқеаларни қизиқарли тарзда ҳикоя қилувчи воқеабанд асарларнинг умумий номи. С.а. намуналарига хос умумий хусусиятлар сифатида сюжет воқеаларининг шиддат билан ривожланиши, сирли ва ажабтовур воқеаларнинг юз бериши, ўткир интригаларга бойлиги, сюжет ситуацияларининг кескин ўзгариши ва персонажлар тақдирида терс бурилишлар юз бериши (омад – омадсизлик, бахтиёрлик – бахтсизлик), қаҳрамонларнинг турли синовларга дуч келишию уларни енгиб ўтиши ва ш.к.ларни кўрсатиш мумкин. Бу жиҳатлари билан С.а. фантастика, илмий фантастика ва детектив адабиётга яқин туради, аниқроғи, саргузаштлилик бу турдаги асарларнинг барчасига хос хусусиятдир. Шунга кўра, кўплаб асарларда саргузаштлилик, детектив ва фантастика элементларининг қоришиқ ҳолда намоён бўлиши табиийдир. Айни чоғда, саргузаштлиликка енгил-елпи ҳодиса сифатидагина қараш ҳам унчалик тўғри бўлмайди. Чунки жаҳон адабиёти саргузаштлилик асосида яратилган жиддий асарларни, сўз санъатининг нодир намуналарини ҳам билади. Жумладан, Сервантеснинг “Дон Кихот”, Ф.Рабленинг “Гаргантюа ва Пантагрюэль”, Ж.Свифтнинг “Гулливернинг саёҳатлари” каби асарлари ҳам саргузашт сюжет асосига қурилган. Умуман олганда эса, кўпроқ, оммавий китобхонга мўлжаллангани, китобхонни ўзига жалб этишни асосий мақсад қилишидан келиб чиқиб, С.а. беллетристикага мансуб дейилади. Айримлар эса болалар ва ўсмирлар томонидан севиб ўқилгани учун С.а.нинг кўплаб намуналари, жумладан, А.Дюма, Ф.Купер, М.Рид, Р.Стивенсон, Р.Хаггард каби адибларнинг дунёга машҳур асарларини болалар адабиёти сирасига киритадилар. Ўзбек адабиётида саргузашт сюжет асосида яратилган асарлар (А.Навоий. “Фарҳод ва Ширин”; Ғ.Ғулом. “Шум бола” ва б.) ҳам, С.а.нинг яхши намуналари ҳам (Х.Тўхтабоев. “Сариқ девни миниб”) мавжуд.