Sentimentallik

Sentimentallik (ruschadan kalka: “sentimentalnost”) – muallif emotsionalligi koʻrinishlaridan biri; maʼnaviy dunyosi gʻoyat boy boʻlgani holda, hayotda shunga munosib oʻrin topolmagan, taqdirning izmi yoki jamiyatning joriy tartibotlari bir chetga surib qoʻygan insonlarga achinish hissi bilan yoʻgʻrilgan munosabat. Badiiylik moduslaridan farqli ravishda, S. koʻproq subyekt bilan bogʻliq. Yaʼni bu oʻrinda subyekt – obyekt – oʻquvchi uchligidan birinchisi (ijodkor) yetakchilik qiladi. Shuni ham taʼkidlash joizki, ijodkor S.i barcha oʻquvchilarga birdek taʼsir qilolmaydi, bu narsa konkret oʻquvchining xarakter xususiyatlari, badiiy didi, dunyoqarashi kabilar bilan bevosita bogʻliqdir. Yaʼni ijodkor S.i ayrim oʻquvchilarda shunga mos katarsisni yuzaga keltirsa, boshqalarida kinoyaviy munosabat ham uygʻotishi mumkin. Mazkur hol S.ning obyekt (qahramon)dagi asosi aniq-ravshan, mustahkam emasligi bilan bogʻliqdir. Rivoya personaj tilidan berilgan yoki muallif oʻzi bilan personaj orasida estetik distansiyani saqlay olmagan (bu narsa, ayniqsa, boshlovchi ijodkorlarga xos) hollarda obyekt (qahramon)ning oʻzida S. borday tuyuladi, lekin bu holda ham S., aslida, muallifning gʻoyaviy-emotsional munosabati asosida yuzaga chiqadi. Chunki obyekt oʻz tabiatiga koʻra tragik yoki dramatik xususiyatga ega boʻlishi mumkin, biroq muallif undagi bu jihatlarga urgʻu berishga emas, unga achinish tuygʻularini ifodalash va oʻquvchiga yuqtirishga intiladi. Mas., Choʻlponning “Qurboni jaholat” hikoyasi qahramoni Eshmurodda dramatizmdagi kabi oʻzini oʻzgalarga (muhit, jamiyat holati) qarshi qoʻygan holdagi ichki faol munosabat bor. Lekin muallif qahramonida mavjud dramatizm imkonlarini roʻyobga chiqarish oʻrniga unga sentimental munosabtini ifodalash va shu orqali oʻquvchida achinish tuygʻularini uygʻotishga intiladi. Natijada Eshmurod oʻquvchi achinishi kerak boʻlgan “qurbon” maqomida qoladi, muallif S.i qahramonni yoqlab, uni “qurbon” qilayotgan muhitni inkor etishga qaratiladi. Sentimental qahramonlardan farqli oʻlaroq, tragik va dramatik qahramonlar oʻz mavjudligini namoyon etish uchun olam tartibotiga (tragizm) yoki boshqa bir “men”ga – oʻzgalarga (dramatizm) qarshi tura oladi, yaʼni ular harakatsiz, passiv qurbon emas, ularning hatto oʻlimi ham oʻz mavjudligini namoyon qilish yoʻlidagi harakat, urinish boʻlib qoladi (Anna Karenina, Jyulyen Sorel). Agar badiiylik moduslari asosida yotuvchi «men-olamda” konsepsiyasi qahramonning oʻz mavjudligini anglashi va namoyon etishini talab etsa, S.da qahramonning mavjudligini idrok etgani holda uni namoyon qilolmasligi kuzatiladi va ayni shu hol uni “qurbon” maqomida qoldiradi (qiyoslang: “Oʻtgan kunlar”dagi Kumush va “Dahshat”dagi Unsinning oʻlimi).

Сентименталлик (русчадан калька: “сентиментальность”) – муаллиф эмоционаллиги кўринишларидан бири; маънавий дунёси ғоят бой бўлгани ҳолда, ҳаётда шунга муносиб ўрин тополмаган, тақдирнинг изми ёки жамиятнинг жорий тартиботлари бир четга суриб қўйган инсонларга ачиниш ҳисси билан йўғрилган муносабат. Бадиийлик модусларидан фарқли равишда, С. кўпроқ субъект билан боғлиқ. Яъни бу ўринда субъект – объект – ўқувчи учлигидан биринчиси (ижодкор) етакчилик қилади. Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, ижодкор С.и барча ўқувчиларга бирдек таъсир қилолмайди, бу нарса конкрет ўқувчининг характер хусусиятлари, бадиий диди, дунёқараши кабилар билан бевосита боғлиқдир. Яъни ижодкор С.и айрим ўқувчиларда шунга мос катарсисни юзага келтирса, бошқаларида киноявий муносабат ҳам уйғотиши мумкин. Мазкур ҳол С.нинг объект (қаҳрамон)даги асоси аниқ-равшан, мустаҳкам эмаслиги билан боғлиқдир. Ривоя персонаж тилидан берилган ёки муаллиф ўзи билан персонаж орасида эстетик дистанцияни сақлай олмаган (бу нарса, айниқса, бошловчи ижодкорларга хос) ҳолларда объект (қаҳрамон)нинг ўзида С. бордай туюлади, лекин бу ҳолда ҳам С., аслида, муаллифнинг ғоявий-эмоционал муносабати асосида юзага чиқади. Чунки объект ўз табиатига кўра трагик ёки драматик хусусиятга эга бўлиши мумкин, бироқ муаллиф ундаги бу жиҳатларга урғу беришга эмас, унга ачиниш туйғуларини ифодалаш ва ўқувчига юқтиришга интилади. Мас., Чўлпоннинг “Қурбони жаҳолат” ҳикояси қаҳрамони Эшмуродда драматизмдаги каби ўзини ўзгаларга (муҳит, жамият ҳолати) қарши қўйган ҳолдаги ички фаол муносабат бор. Лекин муаллиф қаҳрамонида мавжуд драматизм имконларини рўёбга чиқариш ўрнига унга сентиментал муносабтини ифодалаш ва шу орқали ўқувчида ачиниш туйғуларини уйғотишга интилади. Натижада Эшмурод ўқувчи ачиниши керак бўлган “қурбон” мақомида қолади, муаллиф С.и қаҳрамонни ёқлаб, уни “қурбон” қилаётган муҳитни инкор этишга қаратилади. Сентиментал қаҳрамонлардан фарқли ўлароқ, трагик ва драматик қаҳрамонлар ўз мавжудлигини намоён этиш учун олам тартиботига (трагизм) ёки бошқа бир “мен”га – ўзгаларга (драматизм) қарши тура олади, яъни улар ҳаракатсиз, пассив қурбон эмас, уларнинг ҳатто ўлими ҳам ўз мавжудлигини намоён қилиш йўлидаги ҳаракат, уриниш бўлиб қолади (Анна Каренина, Жюльен Сорель). Агар бадиийлик модуслари асосида ётувчи «мен-оламда” концепцияси қаҳрамоннинг ўз мавжудлигини англаши ва намоён этишини талаб этса, С.да қаҳрамоннинг мавжудлигини идрок этгани ҳолда уни намоён қилолмаслиги кузатилади ва айни шу ҳол уни “қурбон” мақомида қолдиради (қиёсланг: “Ўтган кунлар”даги Кумуш ва “Даҳшат”даги Унсиннинг ўлими).