Sentimentalizm

Sentimentalizm (fr. sentiment – his) – XVIII asrning ikkinchi yarmida Yevropa milliy adabiyotlarida vujudga kelgan oqim, nomlanishi ingliz adibi L.Sternning “Sentimental sayohat”(1768) asari bilan bogʻlanadi. Maʼrifatparvarlik ratsionalizmining tanazzulga uchrashi natijasida maydonga chiqqan S., undan farqli oʻlaroq, inson tabiatining javhari ong emas, hisdir, degan qarashga asoslanadi. Shunga koʻra, S. mukammal insonni tarbiyalashning sharti dunyoni aqlga muvofiq tarzda qayta qurish emas, unga tabiatan xos boʻlgan hislarni erkinlashtirish va rivojlantirishdir, deb biladi. S. adabiyotining qahramoniga xos muhim xususiyat yuqori darajada individuallashtirilganlik boʻlib, bu jihati bilan u jonli insonga yaqinroq turadi. Yana bir jihati, S.da quyi tabaqa kishilari hayoti, ichki dunyosi tasviriga koʻproq eʼtibor beriladiki, bu uning yutuq tomoni, kashfi sifatida baholanadi. Tabiiyki, S.da insonni baholash mezoni ham shunga mos oʻzgardi: inson qimmati uning his eta olish darajasi, katta tuygʻularga qobilligiga qarab belgilanadi, his eta olish insonga xos eng yuksak fazilat hisoblanadi. S. adabiyoti inson ruhiyatini chuqur tahlil qilishga intildi, inson bir qolip doirasida qolmasligi, uning turli omillar taʼsirida “har xil” boʻlib turishi mumkinligini koʻrsata oldi va bu bilan insonni ancha hayotiy tasvirlashga erishdi. S.ning koʻplab vakillari inson ruhiyatini, umuman, insonni ijtimoiy muhit bilan bogʻliqlikda tasvirlashga intildilar (J.Russo. “Yangi Eloiza”; D.Didro. “Fatalist Jak”). Bular S. bagʻrida adabiyot taraqqiyotining keyingi bosqichlari – romantizm va realizmga xos xususiyatlar nish urib yetilgani, uning badiiy tafakkur rivojida sezilarli ahamiyat kasb etganidan dalolat beradi. Ayni chogʻda, S. adabiyotining oʻrtamiyona namunalarida meyordan oshgan, sunʼiylik darajasiga yetgan emotsionallik – yigʻloqilik, hissiyotga oʻta beriluvchanlik, hissiyotlar olamida oʻralashib qolishlik kabi jihatlar ham uchraydi. Ilmiy muomalada salbiy maʼnoda qoʻllanuvchi “sentimentallik” terminining kelib chiqishi shunga borib taqaladi. Shu bilan birga, jahon badiiy tafakkuri S.ning bosh xususiyati boʻlgan hissiylikni oʻziga singdirib olganini ham eʼtirof etish kerakki, sentimentallik (q.) adabiyotdagi voqelikka munosabat turlaridan biri sifatida tushunilishi shundandir.

Сентиментализм (фр. sentiment – ҳис) – XVIII асрнинг иккинчи ярмида Европа миллий адабиётларида вужудга келган оқим, номланиши инглиз адиби Л.Стерннинг “Сентиментал саёҳат”(1768) асари билан боғланади. Маърифатпарварлик рационализмининг таназзулга учраши натижасида майдонга чиққан С., ундан фарқли ўлароқ, инсон табиатининг жавҳари онг эмас, ҳисдир, деган қарашга асосланади. Шунга кўра, С. мукаммал инсонни тарбиялашнинг шарти дунёни ақлга мувофиқ тарзда қайта қуриш эмас, унга табиатан хос бўлган ҳисларни эркинлаштириш ва ривожлантиришдир, деб билади. С. адабиётининг қаҳрамонига хос муҳим хусусият юқори даражада индивидуаллаштирилганлик бўлиб, бу жиҳати билан у жонли инсонга яқинроқ туради. Яна бир жиҳати, С.да қуйи табақа кишилари ҳаёти, ички дунёси тасвирига кўпроқ эътибор бериладики, бу унинг ютуқ томони, кашфи сифатида баҳоланади. Табиийки, С.да инсонни баҳолаш мезони ҳам шунга мос ўзгарди: инсон қиммати унинг ҳис эта олиш даражаси, катта туйғуларга қобиллигига қараб белгиланади, ҳис эта олиш инсонга хос энг юксак фазилат ҳисобланади. С. адабиёти инсон руҳиятини чуқур таҳлил қилишга интилди, инсон бир қолип доирасида қолмаслиги, унинг турли омиллар таъсирида “ҳар хил” бўлиб туриши мумкинлигини кўрсата олди ва бу билан инсонни анча ҳаётий тасвирлашга эришди. С.нинг кўплаб вакиллари инсон руҳиятини, умуман, инсонни ижтимоий муҳит билан боғлиқликда тасвирлашга интилдилар (Ж.Руссо. “Янги Элоиза”; Д.Дидро. “Фаталист Жак”). Булар С. бағрида адабиёт тараққиётининг кейинги босқичлари – романтизм ва реализмга хос хусусиятлар ниш уриб етилгани, унинг бадиий тафаккур ривожида сезиларли аҳамият касб этганидан далолат беради. Айни чоғда, С. адабиётининг ўртамиёна намуналарида меъёрдан ошган, сунъийлик даражасига етган эмоционаллик – йиғлоқилик, ҳиссиётга ўта берилувчанлик, ҳиссиётлар оламида ўралашиб қолишлик каби жиҳатлар ҳам учрайди. Илмий муомалада салбий маънода қўлланувчи “сентименталлик” терминининг келиб чиқиши шунга бориб тақалади. Шу билан бирга, жаҳон бадиий тафаккури С.нинг бош хусусияти бўлган ҳиссийликни ўзига сингдириб олганини ҳам эътироф этиш керакки, сентименталлик (қ.) адабиётдаги воқеликка муносабат турларидан бири сифатида тушунилиши шундандир.