Sayyor syujetlar nazariyasi

Sayyor syujetlar nazariyasi, migratsiyalar nazariyasi – XIX ning ikkinchi yarmida paydo boʻlgan nazariya. Unga koʻra, turli xalqlar ogʻzaki ijodida bir-biriga oʻxshash syujetlar mavjudligi adabiy asarlar bir madaniy-tarixiy hududdan boshqa madaniy-tarixiy hududlarga koʻchib yurishi bilan izohlanadi. Mutaxassislar S.s.n.ning vujudga kelishini xalqaro madaniy aloqalarning kuchayishi bilan bogʻlaydilar, uning asoschisi sifatida esa nemis olimi T.Benfey eʼtirof etiladi. 1859 yilda T.Benfey hind folklori namunasi boʻlmish “Panchatatra”ni nashr ettiradi, unga olimning bu nodir asar yuzasidan olib borgan tadqiqotlari ham qoʻshilgan edi. Bu tadqiqotida T.Benfey aksariyat hikoyat va ertaklar Hindistonda paydo boʻlgan, keyin butun dunyoga tarqalgan, degan xulosa chiqaradi. Mazkur xulosa mifologik maktab (q.) qarashlariga zid boʻlib, ikki yoʻnalish orasidagi bahs-munozaralar natijasida ularning tadqiq predmeti chegaralanadi: mifologik maktab vakillari asosiy eʼtiborni folklor genezisiga, migratsiyalar nazariyasi esa uning keyingi hayotiga qaratdi. S.s.n. folklorni muayyan bir elat yoki xalq mulki tarzida tushunishni chekladi, unga turli yurt, davrlar poetik madaniyatlaridan oʻzlashtirish natijasi deb qaradi. Albatta, bunday qarashda muayyan biryoqlamalik bor. Zero, turli xalqlar folkloridagi oʻxshashliklar faqat adabiy aloqa, oʻzlashtirish bilangina izohlanmaydi, bunda tipologik oʻxshashliklarni ham nazarga olmoq zarur. Biroq S.s.n. qiyosni, koʻproq, formal-sxematik asosda amalga oshirdiki, bu tipologik oʻxshashliklarning ham aksar oʻzlashtirish sifatida tushunilishiga olib keldi. Shularga qaramay, S.s.n. folklorshunoslik va adabiyotshunoslik rivojida sezilarli iz qoldirdi: faoliyati turli xalqlar folklorini qiyosiy oʻrganish bilan bogʻliq boʻlgani uchun ham, u ilmiy muomalaga juda katta hajm va koʻlamdagi materialni jalb etdi, qiyosiy adabiyotshunoslik rivojiga xizmat qildi, tarixiy poetika sohasining shakllanishiga ham maʼlum darajada asos soldi.

Сайёр сюжетлар назарияси, миграциялар назарияси – XIX нинг иккинчи ярмида пайдо бўлган назария. Унга кўра, турли халқлар оғзаки ижодида бир-бирига ўхшаш сюжетлар мавжудлиги адабий асарлар бир маданий-тарихий ҳудуддан бошқа маданий-тарихий ҳудудларга кўчиб юриши билан изоҳланади. Мутахассислар С.с.н.нинг вужудга келишини халқаро маданий алоқаларнинг кучайиши билан боғлайдилар, унинг асосчиси сифатида эса немис олими Т.Бенфей эътироф этилади. 1859 йилда Т.Бенфей ҳинд фольклори намунаси бўлмиш “Панчататра”ни нашр эттиради, унга олимнинг бу нодир асар юзасидан олиб борган тадқиқотлари ҳам қўшилган эди. Бу тадқиқотида Т.Бенфей аксарият ҳикоят ва эртаклар Ҳиндистонда пайдо бўлган, кейин бутун дунёга тарқалган, деган хулоса чиқаради. Мазкур хулоса мифологик мактаб (қ.) қарашларига зид бўлиб, икки йўналиш орасидаги баҳс-мунозаралар натижасида уларнинг тадқиқ предмети чегараланади: мифологик мактаб вакиллари асосий эътиборни фольклор генезисига, миграциялар назарияси эса унинг кейинги ҳаётига қаратди. С.с.н. фольклорни муайян бир элат ёки халқ мулки тарзида тушунишни чеклади, унга турли юрт, даврлар поэтик маданиятларидан ўзлаштириш натижаси деб қаради. Албатта, бундай қарашда муайян бирёқламалик бор. Зеро, турли халқлар фольклоридаги ўхшашликлар фақат адабий алоқа, ўзлаштириш билангина изоҳланмайди, бунда типологик ўхшашликларни ҳам назарга олмоқ зарур. Бироқ С.с.н. қиёсни, кўпроқ, формал-схематик асосда амалга оширдики, бу типологик ўхшашликларнинг ҳам аксар ўзлаштириш сифатида тушунилишига олиб келди. Шуларга қарамай, С.с.н. фольклоршунослик ва адабиётшунослик ривожида сезиларли из қолдирди: фаолияти турли халқлар фольклорини қиёсий ўрганиш билан боғлиқ бўлгани учун ҳам, у илмий муомалага жуда катта ҳажм ва кўламдаги материални жалб этди, қиёсий адабиётшунослик ривожига хизмат қилди, тарихий поэтика соҳасининг шаклланишига ҳам маълум даражада асос солди.