Sayohatnoma

Sayohatnoma – adabiy janr, yoʻlchining safar davomida koʻrgan-kechirganlari, oʻzga yurtlarning tabiati, ijtimoiy-maishiy turmushi, xalqi, urf-odatlari va boshqa sh.k. muallif mansub millat oʻquvchilari uchun qiziqarli va foydali boʻlishi mumkin maʼlumotlar beruvchi asar. Aksar hollarda S.lar oʻz oldiga oʻzga yurtlar haqida maʼlumot berish, yaʼni maʼrifiy maqsad bilan bir qatorda, publitsistik, badiiy-estetik, falsafiy, siyosiy maqsadlarni ham qoʻyadi. Janrning genezisi folklor va yozma adabiyot anʼanalarining sintezlashuvi natijasi boʻlib, markazida sayyoh-hikoyachi turgan asarlar folklor (mas., ertaklar) va yozma adabiyotda (mas., antik sayohatnomalar) juda qadimdayoq yaratilgan. S.larning janr-kompozitsion xususiyatlari sifatida markazida sayyoh-hikoyachi obrazining turishi va safar (muayyan yoʻnalishdagi makon va zamonda oʻzgaruvchi harakat) faktining mavjudligi, sayyoh-hikoyachining kuzatuvchi maqomida turishi va oʻzga yurtda koʻrganlarini oʻz yurtidagi holat bilan qiyoslab borishi kabilarni koʻrsatish mumkin. Janrning ushbu asosiy xususiyatlari saqlab qolingani holda, adabiyot rivoji davomida S.ning bir qator boshqa koʻrinishlari ham paydo boʻldi. Jumladan, koʻproq publitsistik xarakterdagi va ijtimoiy-maʼrifiy maqsadlarni koʻzlovchi “oʻz yurti boʻylab safar”lar (A.Radishchev. “Peterburgdan Moskvaga sayohat”; Muqimiy. “Sayohatnoma”; Choʻlpon. “Vayronalar orasidan”); oʻz yurtidagi holatni shartli ravishda tahlil qilish, muayyan ijtimoiy-siyosiy qarashlarni ifodalash maqsadlariga qaratilgan va koʻproq satirik xarakterdagi asli mavjud boʻlmagan “fantastik yurtlar”ga sayohatlar (J.Svift. “Gulliverning sayohatlari”); xorijliklarning muallif yurtidagi sayohati (Monteskye. “Fors xatlari”; Fitrat. “Sayyoh hindi”) va b. Shuningdek, adabiyot tarixida janrga xos shakliy xususiyatlar (sayyoh, safar fakti) olingani holda, S.lardan oʻzgacha maqsadlarni koʻzlovchi asarlar ham koʻplab uchraydi. Mas., Choʻlponning “Yoʻl esdaligi”da S.ga xos shakl asosida sayyoh-muallif ruhiyati, dunyoqarashidagi oʻzgarish jarayonlari ifodalanganki, uni ramziy lirik-publitsistik asar hisoblash mumkin.

Саёҳатнома – адабий жанр, йўлчининг сафар давомида кўрган-кечирганлари, ўзга юртларнинг табиати, ижтимоий-маиший турмуши, халқи, урф-одатлари ва бошқа ш.к. муаллиф мансуб миллат ўқувчилари учун қизиқарли ва фойдали бўлиши мумкин маълумотлар берувчи асар. Аксар ҳолларда С.лар ўз олдига ўзга юртлар ҳақида маълумот бериш, яъни маърифий мақсад билан бир қаторда, публицистик, бадиий-эстетик, фалсафий, сиёсий мақсадларни ҳам қўяди. Жанрнинг генезиси фольклор ва ёзма адабиёт анъаналарининг синтезлашуви натижаси бўлиб, марказида сайёҳ-ҳикоячи турган асарлар фольклор (мас., эртаклар) ва ёзма адабиётда (мас., антик саёҳатномалар) жуда қадимдаёқ яратилган. С.ларнинг жанр-композицион хусусиятлари сифатида марказида сайёҳ-ҳикоячи образининг туриши ва сафар (муайян йўналишдаги макон ва замонда ўзгарувчи ҳаракат) фактининг мавжудлиги, сайёҳ-ҳикоячининг кузатувчи мақомида туриши ва ўзга юртда кўрганларини ўз юртидаги ҳолат билан қиёслаб бориши кабиларни кўрсатиш мумкин. Жанрнинг ушбу асосий хусусиятлари сақлаб қолингани ҳолда, адабиёт ривожи давомида С.нинг бир қатор бошқа кўринишлари ҳам пайдо бўлди. Жумладан, кўпроқ публицистик характердаги ва ижтимоий-маърифий мақсадларни кўзловчи “ўз юрти бўйлаб сафар”лар (А.Радишчев. “Петербургдан Москвага саёҳат”; Муқимий. “Саёҳатнома”; Чўлпон. “Вайроналар орасидан”); ўз юртидаги ҳолатни шартли равишда таҳлил қилиш, муайян ижтимоий-сиёсий қарашларни ифодалаш мақсадларига қаратилган ва кўпроқ сатирик характердаги асли мавжуд бўлмаган “фантастик юртлар”га саёҳатлар (Ж.Свифт. “Гулливернинг саёҳатлари”); хорижликларнинг муаллиф юртидаги саёҳати (Монтескье. “Форс хатлари”; Фитрат. “Сайёҳ ҳинди”) ва б. Шунингдек, адабиёт тарихида жанрга хос шаклий хусусиятлар (сайёҳ, сафар факти) олингани ҳолда, С.лардан ўзгача мақсадларни кўзловчи асарлар ҳам кўплаб учрайди. Мас., Чўлпоннинг “Йўл эсдалиги”да С.га хос шакл асосида сайёҳ-муаллиф руҳияти, дунёқарашидаги ўзгариш жараёнлари ифодаланганки, уни рамзий лирик-публицистик асар ҳисоблаш мумкин.