Sikl

Sikl (yun. kyklos – aylana, gʻildirak) – muallif tomonidan bir necha mustaqil asarning janr, mavzu, personajlar, hikoyachi va sh.k. jihatlardan umumiyligi asosida bitta guruhga birlashtirilishi, turkum. Adabiyotshunoslikda S. masalasida yakdil fikrga kelingan emas. Ayrim mutaxassislar S.ga alohida janr sifatida qaraydilar. Biroq bu holda, birinchidan, S.ni tashkil qilayotgan har biri mustaqil va muayyan janr shakliga ega asarlarni butunning qismi (xuddi asarning bitta bobi kabi) hisoblash kerak boʻladiki, haqiqatda ularning har biri tom maʼnoda mustaqildir. Shunga koʻra, ikkinchidan, S. adabiy asarga xos bir butunlik xususiyatiga ega emas. Yana bir jihati, mavjud S.lar barchasi uchun xos janr xususiyatlarini namoyon qilmaydi: mas., janr jihatidan turkumlangan S.da tematik rang-baranglik, tematik jihatdan turkumlangan S.larda esa janriy rang-baranglik kuzatilaveradi; muallif tomonidan tarkiblangan S.lar ham, noshirlar tomonidan turkumlangan S.lar ham mavjud va h. S.ning koʻrinishlari sifatida qaraluvchi dilogoiya, trilogiya, tetralogiya yoki xamsa tipidagi turkumlar tarkibidagi asarlar qator mushtarak belgilarga ega boʻlsa-da, hamma holda ham bitta asar deb boʻlmaydi – ulardagi qismlar orasidagi aloqadorlik turli darajada namoyon boʻladi. Mas., “Kecha va kunduz” dilogiyasining birinchi qismi – “Kecha”ning qanday talqin qilinishi koʻp hollarda ikkinchi qism – “Kunduz”ning qanday tasavvur etilishiga bogʻliq boʻlib qoladiki, dilogiyani bitta asar sanash oʻrinli. Biroq xuddi shu gapni “Qutlugʻ qon” va “Ulugʻ yoʻl” romanlariga nisbatan aytish qiyin, chunki birinchisi ikkinchisining mantiqiy davomi boʻlsa-da, muallif avvaldan dilogiya yozishni rejalashtirgan emas. Bundan dilogiya, trilogiya tarzida nomlanuvchi asarlar ham turlicha boʻlishi, ularning ayrimlari bitta asar (janrning, yaʼni roman, qissa va sh.k. sifat koʻrinishi), boshqalari muayyan umumiy belgilar asosida jamlangan asarlar turkumi ekani koʻrinadi. Shu bilan birga, ayrim lirik S.larda butunlik bordek (mas., S.Yesenin “Fors taronalari”; Mirtemir. “Qoraqalpoq daftari” va b.), chunki ularni mavzu, joy, lirik qahramonga xos nisbatan yaxlit kayfiyat birlashtiradi. Shunga qaramay, ulardagi sheʼrlar orasida ham butun-qism aloqasi mavjud emas, ularning har biri mustaqil asardir. Shunga koʻra, S.ni hozircha janr deb emas, muayyan umumiy belgilar asosida jamlangan mustaqil asarlar majmui sifatida tushunish toʻgʻriroq boʻladi.

Цикл (юн. kyklos – айлана, ғилдирак) – муаллиф томонидан бир неча мустақил асарнинг жанр, мавзу, персонажлар, ҳикоячи ва ш.к. жиҳатлардан умумийлиги асосида битта гуруҳга бирлаштирилиши, туркум. Адабиётшуносликда Ц. масаласида якдил фикрга келинган эмас. Айрим мутахассислар Ц.га алоҳида жанр сифатида қарайдилар. Бироқ бу ҳолда, биринчидан, Ц.ни ташкил қилаётган ҳар бири мустақил ва муайян жанр шаклига эга асарларни бутуннинг қисми (худди асарнинг битта боби каби) ҳисоблаш керак бўладики, ҳақиқатда уларнинг ҳар бири том маънода мустақилдир. Шунга кўра, иккинчидан, Ц. адабий асарга хос бир бутунлик хусусиятига эга эмас. Яна бир жиҳати, мавжуд Ц.лар барчаси учун хос жанр хусусиятларини намоён қилмайди: мас., жанр жиҳатидан туркумланган Ц.да тематик ранг-баранглик, тематик жиҳатдан туркумланган Ц.ларда эса жанрий ранг-баранглик кузатилаверади; муаллиф томонидан таркибланган Ц.лар ҳам, ноширлар томонидан туркумланган Ц.лар ҳам мавжуд ва ҳ. Ц.нинг кўринишлари сифатида қаралувчи дилогоия, трилогия, тетралогия ёки хамса типидаги туркумлар таркибидаги асарлар қатор муштарак белгиларга эга бўлса-да, ҳамма ҳолда ҳам битта асар деб бўлмайди – улардаги қисмлар орасидаги алоқадорлик турли даражада намоён бўлади. Мас., “Кеча ва кундуз” дилогиясининг биринчи қисми – “Кеча”нинг қандай талқин қилиниши кўп ҳолларда иккинчи қисм – “Кундуз”нинг қандай тасаввур этилишига боғлиқ бўлиб қоладики, дилогияни битта асар санаш ўринли. Бироқ худди шу гапни “Қутлуғ қон” ва “Улуғ йўл” романларига нисбатан айтиш қийин, чунки биринчиси иккинчисининг мантиқий давоми бўлса-да, муаллиф аввалдан дилогия ёзишни режалаштирган эмас. Бундан дилогия, трилогия тарзида номланувчи асарлар ҳам турлича бўлиши, уларнинг айримлари битта асар (жанрнинг, яъни роман, қисса ва ш.к. сифат кўриниши), бошқалари муайян умумий белгилар асосида жамланган асарлар туркуми экани кўринади. Шу билан бирга, айрим лирик Ц.ларда бутунлик бордек (мас., С.Есенин “Форс тароналари”; Миртемир. “Қорақалпоқ дафтари” ва б.), чунки уларни мавзу, жой, лирик қаҳрамонга хос нисбатан яхлит кайфият бирлаштиради. Шунга қарамай, улардаги шеърлар орасида ҳам бутун-қисм алоқаси мавжуд эмас, уларнинг ҳар бири мустақил асардир. Шунга кўра, Ц.ни ҳозирча жанр деб эмас, муайян умумий белгилар асосида жамланган мустақил асарлар мажмуи сифатида тушуниш тўғрироқ бўлади.