Tadrij

Tadrij (ar. تدريج– saralash) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, sheʼrning boshlanishida qoʻyilgan mavzuning oxiriga qadar izchil davom ettirilishi. Yaʼni T. sanʼati matlaʼda aytilgan fikr (holat, tavsif, taʼrif va sh.k.) keyingi baytlarda muttasil kuchaytirib borilishini taqozo etadi. Mas., Sayfi Saroyining bir gʻazali:

Topilmas husn mulkinda senga teng bir qamar manzar,

Na manzar? Manzari shohid. Na shohid? Shohidi dilbar, –

matlaʼsi bilan boshlanib, unda maʼshuqaning goʻzal yuzi taʼriflanadi. Keyingi baytlarda ham shoir yor yuzining goʻzalligi taʼrifida davom etadi, uni detallashtirib, boʻrttirib, ranglarini boyitib, xullas, izchil rivojlantirib boradi:

Bu kun Yusuf jamolini qilibtur haq senga baxshish,

Na baxshish? Baxshishi davlat. Na davlat? Davlati mafxar.

Soʻzung durru javohirdur, koʻngullar ganjina loyiq,

Na loyiq? Loyiqi xusrav. Na xusrav? Xusravi kishvar.

Shakardin totlidur xulqung, karamda xotiring matlab,

Na matlab? Matlabi maʼdan. Na maʼdan? Maʼdani javhar.

Zihi davlatlu oshiqkim, sening birla qilur ishrat,

Na ishrat? Ishrati jannat. Na jannat? Jannati kavsar.

Bu husnung shavqu zavqini koʻngul toʻtilari topti,

Na topti? Topti xush lazzat. Na lazzat? Lazzati shakkar.

Shoir yorning yuz goʻzalligini shu tariqa taʼriflab keladi-da, maqtaʼda asli maqsadi shu boʻlganini, ushbu gʻazali “yor jamoli shavqi”dan soʻz vositasida tortilgan surat ekanligini taʼkidlaydi:

Jamoling shavqina Sayfi Saroyi bogʻladi surat,

Na surat? Surati husno. Na husno? Husni jonparvar.

Ayrim manbalarda T. sanʼatiga berilgan taʼrif birmuncha farqlanadi. Unga koʻra, T. sanʼatining voqe boʻlishi uchun birinchi bayt qaysi soʻz bilan tugasa, keyingi baytning shu soʻz bilan boshlanishi va bu tartib sheʼrning boshidan oxirigacha saqlanishi talab etiladi. Garchi bu taʼrifda sheʼrning shakliy tomoniga koʻproq eʼtibor berilayotgan boʻlsa-da, u yuqoridagi taʼrifni inkor qilmaydi. Chunki avvalgi bayt oxiridagi soʻzning keyingi bayt boshida takrorlanishi tabiiy ravishda mazmun izchilligini ham taʼminlaydi. Taʼriflardagi farqning asosi shuki, ularning birida T.ga sheʼr sanʼati (yaʼni nutq bezagi), ikkinchisida esa kompozitsion usul sifatida qaralmoqda.

Тадриж (ар. تدريج– саралаш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, шеърнинг бошланишида қўйилган мавзунинг охирига қадар изчил давом эттирилиши. Яъни Т. санъати матлаъда айтилган фикр (ҳолат, тавсиф, таъриф ва ш.к.) кейинги байтларда муттасил кучайтириб борилишини тақозо этади. Мас., Сайфи Саройининг бир ғазали:

Топилмас ҳусн мулкинда сенга тенг бир қамар манзар,

На манзар? Манзари шоҳид. На шоҳид? Шоҳиди дилбар, –

матлаъси билан бошланиб, унда маъшуқанинг гўзал юзи таърифланади. Кейинги байтларда ҳам шоир ёр юзининг гўзаллиги таърифида давом этади, уни деталлаштириб, бўрттириб, рангларини бойитиб, хуллас, изчил ривожлантириб боради:

Бу кун Юсуф жамолини қилибтур ҳақ сенга бахшиш,

На бахшиш? Бахшиши давлат. На давлат? Давлати мафхар.

Сўзунг дурру жавоҳирдур, кўнгуллар ганжина лойиқ,

На лойиқ? Лойиқи хусрав. На хусрав? Хусрави кишвар.

Шакардин тотлидур хулқунг, карамда хотиринг матлаб,

На матлаб? Матлаби маъдан. На маъдан? Маъдани жавҳар.

Зиҳи давлатлу ошиқким, сенинг бирла қилур ишрат,

На ишрат? Ишрати жаннат. На жаннат? Жаннати кавсар.

Бу ҳуснунг шавқу завқини кўнгул тўтилари топти,

На топти? Топти хуш лаззат. На лаззат? Лаззати шаккар.

Шоир ёрнинг юз гўзаллигини шу тариқа таърифлаб келади-да, мақтаъда асли мақсади шу бўлганини, ушбу ғазали “ёр жамоли шавқи”дан сўз воситасида тортилган сурат эканлигини таъкидлайди:

Жамолинг шавқина Сайфи Саройи боғлади сурат,

На сурат? Сурати ҳусно. На ҳусно? Ҳусни жонпарвар.

Айрим манбаларда Т. санъатига берилган таъриф бирмунча фарқланади. Унга кўра, Т. санъатининг воқе бўлиши учун биринчи байт қайси сўз билан тугаса, кейинги байтнинг шу сўз билан бошланиши ва бу тартиб шеърнинг бошидан охиригача сақланиши талаб этилади. Гарчи бу таърифда шеърнинг шаклий томонига кўпроқ эътибор берилаётган бўлса-да, у юқоридаги таърифни инкор қилмайди. Чунки аввалги байт охиридаги сўзнинг кейинги байт бошида такрорланиши табиий равишда мазмун изчиллигини ҳам таъминлайди. Таърифлардаги фарқнинг асоси шуки, уларнинг бирида Т.га шеър санъати (яъни нутқ безаги), иккинчисида эса композицион усул сифатида қаралмоқда.