Tafreʼ

Tafreʼ (ar. تفرع – tarmoqlanish, shoxlash) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, real narsa-hodisa, holat kabilarni inkor qilgan holda, boshqa narsa-hodisa, holatga oʻxshatish. Mohiyatan, T. husni taʼlil (q.) sanʼatiga juda yaqin turadi. Ularning farqi shundan iboratki, husni taʼlilda shoir tabiiy holatga notabiiy, shoirona sabab koʻrsatishga harakat qiladi, T.da esa bir narsani boshqa bir narsa sifatida koʻrsatib, shu holatni isbotlashga urinadi, boshqacha aytsak, shoir oʻz fikrida qatʼiy turib oladi. Mas., Navoiy mashhur:

Lolazor ermaski, ohimdin jahonga tushdi oʻt,

Yoʻq shafaqkim, bir qiroqdin osmonga tushdi oʻt, –

baytida xuddi shunday yoʻl tutadi: keng lolazor va qizarib turgan ufqni “koʻrinib turgan kenglik lolazor emas, mening ohimdan jahonga oʻt tushdi va shuning uchun u qip-qizil olov ichida qoldi, koʻkda qizarib koʻrinayotgan narsa ham shafaq emas, oʻsha ohimdan jahonga tushgan oʻt endi bir tarafdan koʻkka oʻrlamoqda”, deydi.

Тафреъ (ар. تفرع – тармоқланиш, шохлаш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, реал нарса-ҳодиса, ҳолат кабиларни инкор қилган ҳолда, бошқа нарса-ҳодиса, ҳолатга ўхшатиш. Моҳиятан, Т. ҳусни таълил (қ.) санъатига жуда яқин туради. Уларнинг фарқи шундан иборатки, ҳусни таълилда шоир табиий ҳолатга нотабиий, шоирона сабаб кўрсатишга ҳаракат қилади, Т.да эса бир нарсани бошқа бир нарса сифатида кўрсатиб, шу ҳолатни исботлашга уринади, бошқача айтсак, шоир ўз фикрида қатъий туриб олади. Мас., Навоий машҳур:

Лолазор эрмаски, оҳимдин жаҳонга тушди ўт,

Йўқ шафақким, бир қироқдин осмонга тушди ўт, –

байтида худди шундай йўл тутади: кенг лолазор ва қизариб турган уфқни “кўриниб турган кенглик лолазор эмас, менинг оҳимдан жаҳонга ўт тушди ва шунинг учун у қип-қизил олов ичида қолди, кўкда қизариб кўринаётган нарса ҳам шафақ эмас, ўша оҳимдан жаҳонга тушган ўт энди бир тарафдан кўкка ўрламоқда”, дейди.