Tafsir

Tafsir (ar. تفسير – sharh, izoh) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, bayt avvalida mavhumroq tarzda aytilgan fikrni bayt davomida batafsil tushuntirib berish; ilmi badiʼga oid manbalarda tabyin deb ham yuritiladi. Yaʼni shoir goʻyo oʻzi aytgan fikr qandaydir noaniq, tushunarsiz ekanini his qiladi va uni izohlash, sharhlashga ehtiyoj sezadi, goʻyo oʻquvchiga mavhum boʻlib qolayotgan masala tushuntirilib, tafsir qilinadi. Mas., Navoiyning:

Ravzada kavsar qirogʻinda xayol ettim Bilol,

Yuz aro lab, lab uza shabrang xolingni koʻrub, –

bayti birinchi misrasida shoir xayoliga kavsar qirgʻogʻida oʻtirgan Bilol kelganini aytib, keyingi misrada buning sababini izohlaydi, yaʼni yorning yuzi jannatni, labi kavsarni, xoli esa Bilolni xayoliga keltirganini aytadi. E.Vohidovning:

Uch balodan saqlasin, charxi balokash boʻlmasin,

Doʻst mehrsiz, dardsiz ulfat, yor jafokash boʻlmasin, –

baytida esa avval “uch balodan saqlasin” degan istak ifoda etiladi, keyin “uch balo” deganda nimalar nazarda tutilayotgani sharhlanadi. Avvalida mavhum ifodalangan “uch balo” “mehrsiz doʻst”, “dardsiz ulfat” va “jafokash yor” tarzida konkretlashtiriladi. Ayrim manbalarda T. doirasi bir bayt bilan chegaralanmasdan, bir baytdagi mavhumlik keyingi baytda izohlanishi mumkinligi ham eʼtirof etiladi.

Тафсир (ар. تفسير – шарҳ, изоҳ) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, байт аввалида мавҳумроқ тарзда айтилган фикрни байт давомида батафсил тушунтириб бериш; илми бадиъга оид манбаларда табйин деб ҳам юритилади. Яъни шоир гўё ўзи айтган фикр қандайдир ноаниқ, тушунарсиз эканини ҳис қилади ва уни изоҳлаш, шарҳлашга эҳтиёж сезади, гўё ўқувчига мавҳум бўлиб қолаётган масала тушунтирилиб, тафсир қилинади. Мас., Навоийнинг:

Равзада кавсар қироғинда хаёл эттим Билол,

Юз аро лаб, лаб уза шабранг холингни кўруб, –

байти биринчи мисрасида шоир хаёлига кавсар қирғоғида ўтирган Билол келганини айтиб, кейинги мисрада бунинг сабабини изоҳлайди, яъни ёрнинг юзи жаннатни, лаби кавсарни, холи эса Билолни хаёлига келтирганини айтади. Э.Воҳидовнинг:

Уч балодан сақласин, чархи балокаш бўлмасин,

Дўст меҳрсиз, дардсиз улфат, ёр жафокаш бўлмасин, –

байтида эса аввал “уч балодан сақласин” деган истак ифода этилади, кейин “уч бало” деганда нималар назарда тутилаётгани шарҳланади. Аввалида мавҳум ифодаланган “уч бало” “меҳрсиз дўст”, “дардсиз улфат” ва “жафокаш ёр” тарзида конкретлаштирилади. Айрим манбаларда Т. доираси бир байт билан чегараланмасдан, бир байтдаги мавҳумлик кейинги байтда изоҳланиши мумкинлиги ҳам эътироф этилади.