Tagmaʼno

Tagmaʼno – matnning bevosita mazmuniga muvofiq kelmaydigan, kontekst doirasida va muloqot subyektlariga maʼlum boʻlgan muayyan shart asosidagina voqe boʻluvchi maʼno. T. fikrning “kosa tagida nim-kosa” tarzida ifodalanishi natijasida voqe boʻladi, shuning uchun ham bunday hollar “tagdor qilib gapirmoq” deya taʼriflanadi. Soʻzlashuv jarayonida T.ga turlicha yoʻllar bilan ishora qilinishi (baʼzan esa, aksincha, nutq situatsiyasi bilan bogʻliq holda T. yashirilishi) mumkin. Mas., tasavvur qilingki, bir necha kishi orasidagi suhbat asnosi quyidagicha ikkita gap aytildi:

– Havo sovub ketdimi?

– Ha-a, bu yil havo pastroq, Ahmadjon, qish ham kelib qoldi...

Agar birinchi suhbatdosh qishda qaytarish sharti bilan Ahmadjondan qarz olgan boʻlsa, unda keyingi gap T. kasb etadi, yaʼni Ahmadjon suhbatdoshiga qarzni qaytarish muddati yaqinlashib qolganini eslatgan boʻlib chiqadi. Biroq bu maʼno faqat ularning ikkisiga (shartdan xabardor boʻlganlari uchun) maʼlum, xolos, boshqa suhbatdoshlar gapning bevosita maʼnosini qabul qiladilar. T.ning muhim xususiyati ham shu, bunda matnning zohiriy (bevosita) maʼnosi bilan botiniy maʼnosi mustaqil holda yashaydi, bir-biriga xalaqit bermaydi. Badiiy adabiyotda T. turli omillar (mas., fikrni ochiq ifodalash imkoni yoʻqligi; xoslar uchun yozish istagi va sh.k.) taʼsirida yuzaga keladi va turli gʻoyaviy-badiiy maqsadlarni koʻzlaydi. Mas., Choʻlponning “Men qochmadim” (1921) nomli sheʼri noma janrida yozilgan boʻlib, sarlavha ostida adresat aniq koʻrsatib qoʻyilgan: “Toshkentdagi oʻrtoqlarimga”. Sheʼr “Toshkentdagi oʻrtoqlari” shoirning Buxoroga joʻnashini qaynoq ijtimoiy hayotdan qochish deb baholaganlariga javob tarzida yozilgan. Eskidan aloqada boʻlgan kishilar orasida “muloqot konteksti” mavjud, shuning uchun sheʼr adresatga oʻzining bevosita maʼnosidan koʻproq maʼnolarni yetkazadi:

Men yangilar oʻlkasidan sinmagan

Bir qanotni taqib olib qoʻzgʻaldim:

Shu yoʻlimda yaproqlari soʻlmagan

“Yosh yogʻoch”ning soyasida toʻxtaldim.

Shoirning oʻrtoqlari Choʻlpon “yangilar oʻlkasi” deganida, qizil Turkistonni nazarda tutayotgani, bu yerda uning “bir qanoti singan”i, yaʼni ozodlikka boʻlgan umidlari chilparchin boʻlganini biladilar. Endi shoir sinmagan qanotini taqib, “yoʻl”ga tushgan, u hali oʻz “yoʻl”idan (“Shu yoʻlim”, yaʼni kurash yoʻlidan) qaytgan emas. Yaʼni unda ozodlikka erishish orzusi hali ham bor va shu yoʻldagi kurashni davom ettirish uchun yangi tashkil topgan Buxoro Jumhuriyati (“Yosh yogʻoch”)ga borgan. Choʻlpon “yosh yogʻoch”ning yaproqlari soʻlmaganligini ayricha taʼkidlaydiki (buning T.si shoir ijodi kontekstidagina ochiladi), kontekstdan xabardor doʻstlari uning nima demoqchiligini payqab olishlariga ishonadi. Choʻlpon sheʼriyatida inqilob faqat bir bora quyoshga oʻxshatilgan: “Muhabbat osmonida goʻzal Choʻlpon edim, doʻstlar, Quyoshning nuriga toqat qilolmay yerga botdim-ku”. Xuddi shu asosda Choʻlponni “yerga botirgan” quyosh hali “yosh yogʻoch”ning yaproqlarini soʻldirib ulgurmagan, shoir shu daraxt “soyasi”da undan omonlik topmoqchi, degan T. kelib chiqadi. Bundan ayon boʻladiki, shoir ijodida takrorlanuvchi poetik motivlar T.ga ishora qiladi (q. motiv). Umuman, badiiy adabiyotdagi T. koʻproq ramziy obrazlar (mas., Oybek. “Naʼmatak”), narsa-hodisalar orasidagi analogiyalar (mas., tarix – zamona), assotsiativ aloqalar (mas., tabiat – jamiyat) asosida yuzaga chiqadi.

Тагмаъно – матннинг бевосита мазмунига мувофиқ келмайдиган, контекст доирасида ва мулоқот субъектларига маълум бўлган муайян шарт асосидагина воқе бўлувчи маъно. Т. фикрнинг “коса тагида ним-коса” тарзида ифодаланиши натижасида воқе бўлади, шунинг учун ҳам бундай ҳоллар “тагдор қилиб гапирмоқ” дея таърифланади. Сўзлашув жараёнида Т.га турлича йўллар билан ишора қилиниши (баъзан эса, аксинча, нутқ ситуацияси билан боғлиқ ҳолда Т. яширилиши) мумкин. Мас., тасаввур қилингки, бир неча киши орасидаги суҳбат асноси қуйидагича иккита гап айтилди:

– Ҳаво совуб кетдими?

– Ҳа-а, бу йил ҳаво пастроқ, Аҳмаджон, қиш ҳам келиб қолди...

Агар биринчи суҳбатдош қишда қайтариш шарти билан Аҳмаджондан қарз олган бўлса, унда кейинги гап Т. касб этади, яъни Аҳмаджон суҳбатдошига қарзни қайтариш муддати яқинлашиб қолганини эслатган бўлиб чиқади. Бироқ бу маъно фақат уларнинг иккисига (шартдан хабардор бўлганлари учун) маълум, холос, бошқа суҳбатдошлар гапнинг бевосита маъносини қабул қиладилар. Т.нинг муҳим хусусияти ҳам шу, бунда матннинг зоҳирий (бевосита) маъноси билан ботиний маъноси мустақил ҳолда яшайди, бир-бирига халақит бермайди. Бадиий адабиётда Т. турли омиллар (мас., фикрни очиқ ифодалаш имкони йўқлиги; хослар учун ёзиш истаги ва ш.к.) таъсирида юзага келади ва турли ғоявий-бадиий мақсадларни кўзлайди. Мас., Чўлпоннинг “Мен қочмадим” (1921) номли шеъри нома жанрида ёзилган бўлиб, сарлавҳа остида адресат аниқ кўрсатиб қўйилган: “Тошкентдаги ўртоқларимга”. Шеър “Тошкентдаги ўртоқлари” шоирнинг Бухорога жўнашини қайноқ ижтимоий ҳаётдан қочиш деб баҳолаганларига жавоб тарзида ёзилган. Эскидан алоқада бўлган кишилар орасида “мулоқот контексти” мавжуд, шунинг учун шеър адресатга ўзининг бевосита маъносидан кўпроқ маъноларни етказади:

Мен янгилар ўлкасидан синмаган

Бир қанотни тақиб олиб қўзғалдим:

Шу йўлимда япроқлари сўлмаган

“Ёш ёғоч”нинг соясида тўхталдим.

Шоирнинг ўртоқлари Чўлпон “янгилар ўлкаси” деганида, қизил Туркистонни назарда тутаётгани, бу ерда унинг “бир қаноти синган”и, яъни озодликка бўлган умидлари чилпарчин бўлганини биладилар. Энди шоир синмаган қанотини тақиб, “йўл”га тушган, у ҳали ўз “йўл”идан (“Шу йўлим”, яъни кураш йўлидан) қайтган эмас. Яъни унда озодликка эришиш орзуси ҳали ҳам бор ва шу йўлдаги курашни давом эттириш учун янги ташкил топган Бухоро Жумҳурияти (“Ёш ёғоч”)га борган. Чўлпон “ёш ёғоч”нинг япроқлари сўлмаганлигини айрича таъкидлайдики (бунинг Т.си шоир ижоди контекстидагина очилади), контекстдан хабардор дўстлари унинг нима демоқчилигини пайқаб олишларига ишонади. Чўлпон шеъриятида инқилоб фақат бир бора қуёшга ўхшатилган: “Муҳаббат осмонида гўзал Чўлпон эдим, дўстлар, Қуёшнинг нурига тоқат қилолмай ерга ботдим-ку”. Худди шу асосда Чўлпонни “ерга ботирган” қуёш ҳали “ёш ёғоч”нинг япроқларини сўлдириб улгурмаган, шоир шу дарахт “сояси”да ундан омонлик топмоқчи, деган Т. келиб чиқади. Бундан аён бўладики, шоир ижодида такрорланувчи поэтик мотивлар Т.га ишора қилади (қ. мотив). Умуман, бадиий адабиётдаги Т. кўпроқ рамзий образлар (мас., Ойбек. “Наъматак”), нарса-ҳодисалар орасидаги аналогиялар (мас., тарих – замона), ассоциатив алоқалар (мас., табиат – жамият) асосида юзага чиқади.