Tajnis

Tajnis (ar. تجنيس – hamjins, jinsdosh) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, shakli bir xil (omonim) yoki bir-biriga yaqin (omograf, omofon, omoforma) boʻlgan soʻzlarni baytning turli oʻrinlarida keltirgan holda, har bir oʻrinda alohida maʼnoni ifodalash. T. mumtoz sheʼriyatda eng faol qoʻllangan sanʼatlardan biri sanaladi. Uning asosida alohida sheʼriy janr (tuyuq) shakllangani, ayrim sanʼatlarning maxsus navlari (tajnisli tarseʼ, raddning ayrim koʻrinishlari va b.) voqe boʻlishi ham ijodkorlar shakldosh soʻzlar taqdim etuvchi badiiy-estetik imkonlarga alohida eʼtibor bilan qaraganlaridan dalolatdir. Mas., Navoiyning mashhur:

Qaro koʻzum, kelu mardumligʻ emdi fan qilgʻil,

Koʻzum qarosida mardum kibi vatan qilgʻil, –

matlaʼsining birinchi misrasida “mardum” soʻzi inson maʼnosida (yaʼni mardumligʻ – odamiylik, odamgarchilik), ikkinchi misrasida esa “koʻz qorachigʻi” maʼnosida qoʻllangan. Navoiyning boshqa bir:

Zulfi savdosi meni sudu ziyondin qildi fard,

Menu ul savdo, ishim yoʻqtur ziyonu sud ila, –

bayti birinchi misrasida “savdo” soʻzining “shaydolik”, “savdo-sotiq” kabi maʼnolari, ikkinchi misrasida esa “savdoyilik”, “es-hushdan ayrilganlik” maʼnosi nazarda tutilgan.

Ilmi badiʼga oid manbalarda T.ni turlarga ajratish masalasida ixtiloflar mavjud. Ushbu masalaga maxsus toʻxtalgan adabiyotshunos Yo.Ishoqov T.ni, avvalo, ikkiga – T.i tom va T.i noqisga ajratishni, soʻng esa T.i noqisning turlarini farqlashni taklif qiladiki, bu nazariy jihatdan toʻgʻri yoʻldir. T.i tom deganda, takrorlanayotgan soʻzlarning yozuv va talaffuzda aynan bir xil boʻlgani holda, turli maʼno ifodalashi, T.i noqis deganda esa ularning yozilishi yo talaffuzida juzʼiy farqlar boʻlishi nazarda tutiladi. Yuqoridagi ikkala bayt ham T.i tomga misol boʻla oladi. Navoiyning quyidagi tuyugʻida esa T.i noqis kuzatiladi:

Laʼlidin jonimga oʻtlar yoqilur,

Qoshi qaddimni jafodin “yo” qilur,

Men vafosi vaʼdasidin shodmen,

Ul vafo, bilmonki, qilmas yo qilur.

Bunda “yoqilur” soʻzi birinchi misrada “yoqmoq, alangalatmoq” maʼnosida, ikkinchi misrada “yo qilmoq, egmoq” maʼnosida, toʻrtinchi misrada esa “qilarmikan yo qilmasmikan” maʼnosida qoʻllangan. Lekin birinchi holda “yoqilur” bitta soʻz, ikkinchisida qoʻshma feʼl, uchinchisida esa soʻz qoʻshilmasining bir qismi boʻlib, ular yozilishda farqlanadi. Shu farq ushbu T.ning nuqsoni boʻlib, tajnisi noqis (nuqsonli tajnis) atalishiga sababdir. Manbalarda nuqsonli T.ning tajnisi muzayyyal, tajnisi muzoriʼ, tajnisi lohiy, tajnisi aks, tajnisi muzdavaj, tajnisi murakkab, tajnisi xattiy, tajnisi mushavvash kabi koʻrinishlari sanaladi. Shuni ham qayd etish lozimki, ularning nomlanishida turlichaliklar mavjud.

Тажнис (ар. تجنيس – ҳамжинс, жинсдош) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, шакли бир хил (омоним) ёки бир-бирига яқин (омограф, омофон, омоформа) бўлган сўзларни байтнинг турли ўринларида келтирган ҳолда, ҳар бир ўринда алоҳида маънони ифодалаш. Т. мумтоз шеъриятда энг фаол қўлланган санъатлардан бири саналади. Унинг асосида алоҳида шеърий жанр (туюқ) шакллангани, айрим санъатларнинг махсус навлари (тажнисли тарсеъ, радднинг айрим кўринишлари ва б.) воқе бўлиши ҳам ижодкорлар шаклдош сўзлар тақдим этувчи бадиий-эстетик имконларга алоҳида эътибор билан қараганларидан далолатдир. Мас., Навоийнинг машҳур:

Қаро кўзум, келу мардумлиғ эмди фан қилғил,

Кўзум қаросида мардум киби ватан қилғил, –

матлаъсининг биринчи мисрасида “мардум” сўзи инсон маъносида (яъни мардумлиғ – одамийлик, одамгарчилик), иккинчи мисрасида эса “кўз қорачиғи” маъносида қўлланган. Навоийнинг бошқа бир:

Зулфи савдоси мени суду зиёндин қилди фард,

Мену ул савдо, ишим йўқтур зиёну суд ила, –

байти биринчи мисрасида “савдо” сўзининг “шайдолик”, “савдо-сотиқ” каби маънолари, иккинчи мисрасида эса “савдойилик”, “эс-ҳушдан айрилганлик” маъноси назарда тутилган.

Илми бадиъга оид манбаларда Т.ни турларга ажратиш масаласида ихтилофлар мавжуд. Ушбу масалага махсус тўхталган адабиётшунос Ё.Исҳоқов Т.ни, аввало, иккига – Т.и том ва Т.и ноқисга ажратишни, сўнг эса Т.и ноқиснинг турларини фарқлашни таклиф қиладики, бу назарий жиҳатдан тўғри йўлдир. Т.и том деганда, такрорланаётган сўзларнинг ёзув ва талаффузда айнан бир хил бўлгани ҳолда, турли маъно ифодалаши, Т.и ноқис деганда эса уларнинг ёзилиши ё талаффузида жузъий фарқлар бўлиши назарда тутилади. Юқоридаги иккала байт ҳам Т.и томга мисол бўла олади. Навоийнинг қуйидаги туюғида эса Т.и ноқис кузатилади:

Лаълидин жонимга ўтлар ёқилур,

Қоши қаддимни жафодин “ё” қилур,

Мен вафоси ваъдасидин шодмен,

Ул вафо, билмонки, қилмас ё қилур.

Бунда “ёқилур” сўзи биринчи мисрада “ёқмоқ, алангалатмоқ” маъносида, иккинчи мисрада “ё қилмоқ, эгмоқ” маъносида, тўртинчи мисрада эса “қилармикан ё қилмасмикан” маъносида қўлланган. Лекин биринчи ҳолда “ёқилур” битта сўз, иккинчисида қўшма феъл, учинчисида эса сўз қўшилмасининг бир қисми бўлиб, улар ёзилишда фарқланади. Шу фарқ ушбу Т.нинг нуқсони бўлиб, тажниси ноқис (нуқсонли тажнис) аталишига сабабдир. Манбаларда нуқсонли Т.нинг тажниси музаййял, тажниси музориъ, тажниси лоҳий, тажниси акс, тажниси муздаваж, тажниси мураккаб, тажниси хаттий, тажниси мушавваш каби кўринишлари саналади. Шуни ҳам қайд этиш лозимки, уларнинг номланишида турличаликлар мавжуд.