Tajohul ul-orif

Tajohul ul-orif (ar. تجاهل العارف – biluvchining bilmagan boʻlib koʻrinishi, oʻzini bilmaslikka solish) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, shoirning aslida bilgan narsasini bilmagandek qilib koʻrsatishi, bunda shoirning asl muddaosi biror narsaning asl holatini bilmagandek, uni boshqa biror narsaga oʻxshatish, yo madh etish, yo mubolagʻa, yo hazil qilish boʻladi. T.o. qoʻllangan bayt ritorik soʻroq gap tarzida shakllanadi, yaʼni shoir, aslida, biror narsani soʻrash, noaniq narsa yoki belgiga aniqlik kiritishni emas, ritorik soʻroq orqali yorning goʻzalligi, oshiqning holati yoki boshqa shu kabi biror vaziyatni oʻxshatish, qiyoslash orqali eʼtirof etishni maqsad qiladi. Mas., Atoyining:

Koʻz uchidin qiyo-qiyo sheva bila boqishlaring,

Jon tamurin qiyor uchun tigʻmu yo nazarmudur? –

baytida yorning “qiyo-qiyo” boqishlarini “bu shunchaki bir nazarmi, yo jon tomirini qiyish uchun tigʻmi?” tarzida yor nigohlarining tigʻdek oʻtkir ekanligini eʼtirof etmoqchi. Yoki Navoiyning:

Yuzni gullardin bezabmu bizni qurbon aylading,

Yo yuzingga tegdi qonlar bizni qurbon aylagach? –

baytida ham yor yuzidagi qizillikning asl sababini bilmagandek boʻlib, “yuzingni gullar bilan bezaganmisan yoki bizni qurbon qilish chogʻida qon sachraganmi?” tarzida ifoda etmoqda. Sheʼriyatimizda boshdan oxir T.o. sanʼati asosida yozilgan gʻazallar ham uchraydi. Mas., Atoyining:

Ey pari paykar sanam, sen nasli odamdinmusen,

Yo malak, yo hur, yo ruhi mujassamdinmusen? –

matlaʼli gʻazali shu tarzda bitilgan.

Тажоҳул ул-ориф (ар. تجاهل العارف – билувчининг билмаган бўлиб кўриниши, ўзини билмасликка солиш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, шоирнинг аслида билган нарсасини билмагандек қилиб кўрсатиши, бунда шоирнинг асл муддаоси бирор нарсанинг асл ҳолатини билмагандек, уни бошқа бирор нарсага ўхшатиш, ё мадҳ этиш, ё муболаға, ё ҳазил қилиш бўлади. Т.о. қўлланган байт риторик сўроқ гап тарзида шаклланади, яъни шоир, аслида, бирор нарсани сўраш, ноаниқ нарса ёки белгига аниқлик киритишни эмас, риторик сўроқ орқали ёрнинг гўзаллиги, ошиқнинг ҳолати ёки бошқа шу каби бирор вазиятни ўхшатиш, қиёслаш орқали эътироф этишни мақсад қилади. Мас., Атойининг:

Кўз учидин қиё-қиё шева била боқишларинг,

Жон тамурин қиёр учун тиғму ё назармудур? –

байтида ёрнинг “қиё-қиё” боқишларини “бу шунчаки бир назарми, ё жон томирини қийиш учун тиғми?” тарзида ёр нигоҳларининг тиғдек ўткир эканлигини эътироф этмоқчи. Ёки Навоийнинг:

Юзни гуллардин безабму бизни қурбон айладинг,

Ё юзингга тегди қонлар бизни қурбон айлагач? –

байтида ҳам ёр юзидаги қизилликнинг асл сабабини билмагандек бўлиб, “юзингни гуллар билан безаганмисан ёки бизни қурбон қилиш чоғида қон сачраганми?” тарзида ифода этмоқда. Шеъриятимизда бошдан охир Т.о. санъати асосида ёзилган ғазаллар ҳам учрайди. Мас., Атойининг:

Эй пари пайкар санам, сен насли одамдинмусен,

Ё малак, ё ҳур, ё руҳи мужассамдинмусен? –

матлаъли ғазали шу тарзда битилган.