Tasvir

Tasvir (ar. تسوير – tasvirlash, biror narsaning suratini solish) – badiiy vositalar yordamida voqelikdagi narsa-hodisalarni oʻquvchi (tomoshabin) bevosita va yaxlit holda, ularga xos individual-betakror xususiyatlar bilan birlikda konkret his eta oladigan tarzda aks ettirish. Garchi mohiyatan T. termini tasviriy sanʼatga xos boʻlsa-da, uni boshqa sanʼat turlariga nisbatan, xususan, badiiy adabiyotga tatbiqan qoʻllash ham oʻrinlidir. Badiiy adabiyotda T. soʻz vositasida amalga oshiriladi, shunga koʻra, tasviriy sanʼatdan farqli oʻlaroq, adabiy asarda tasvirlangan narsa-hodisa “ichki koʻz” bilan koʻriladi: soʻz vositasida oʻsha narsa-hodisa chizgilari muayyan ketma-ketlikda qayd etiladi va oxir-oqibatda tasavvurda uning T.i – surati jonlanadi. Tasviriy sanʼatning, ayniqsa, adabiyot singari dinamik tasviriy sanʼat sanaluvchi kinoning rivojlanishi, sanʼat turlariaro aloqa va taʼsir jarayonining mavjudligi, oʻquvchilarda estetik obyektni koʻrish orqali qabul qilish imkonlarining kengaygani badiiy adabiyotdagi T.ni sifat jihatidan oʻzgartirib, imkoniyatlarini kengaytirdi. Zamonaviy adabiyotning T. imkoniyatlari kengaygani hozirda adabiy asar tahlilida nuqtai nazar, perspektiva, rakurs, yirik plan, umumiy plan kabi terminlar tobora keng qoʻllanayotganida ham koʻrinadi. Bu esa hozirda tavsifning ichida va uning bir sifat koʻrinishi deb tushuniladigan T.ga, vaqti kelib, alohida kompozitsion unsur sifatida qaralishi mumkinligini koʻrsatadi.

Тасвир (ар. تسوير – тасвирлаш, бирор нарсанинг суратини солиш) – бадиий воситалар ёрдамида воқеликдаги нарса-ҳодисаларни ўқувчи (томошабин) бевосита ва яхлит ҳолда, уларга хос индивидуал-бетакрор хусусиятлар билан бирликда конкрет ҳис эта оладиган тарзда акс эттириш. Гарчи моҳиятан Т. термини тасвирий санъатга хос бўлса-да, уни бошқа санъат турларига нисбатан, хусусан, бадиий адабиётга татбиқан қўллаш ҳам ўринлидир. Бадиий адабиётда Т. сўз воситасида амалга оширилади, шунга кўра, тасвирий санъатдан фарқли ўлароқ, адабий асарда тасвирланган нарса-ҳодиса “ички кўз” билан кўрилади: сўз воситасида ўша нарса-ҳодиса чизгилари муайян кетма-кетликда қайд этилади ва охир-оқибатда тасаввурда унинг Т.и – сурати жонланади. Тасвирий санъатнинг, айниқса, адабиёт сингари динамик тасвирий санъат саналувчи кинонинг ривожланиши, санъат турлариаро алоқа ва таъсир жараёнининг мавжудлиги, ўқувчиларда эстетик объектни кўриш орқали қабул қилиш имконларининг кенгайгани бадиий адабиётдаги Т.ни сифат жиҳатидан ўзгартириб, имкониятларини кенгайтирди. Замонавий адабиётнинг Т. имкониятлари кенгайгани ҳозирда адабий асар таҳлилида нуқтаи назар, перспектива, ракурс, йирик план, умумий план каби терминлар тобора кенг қўлланаётганида ҳам кўринади. Бу эса ҳозирда тавсифнинг ичида ва унинг бир сифат кўриниши деб тушуниладиган Т.га, вақти келиб, алоҳида композицион унсур сифатида қаралиши мумкинлигини кўрсатади.