Tavshih

Tavshih (ar. توشيح – ziynatlash) – mumtoz adabiyotdagi sheʼriy sanʼat, misra yoki bayt boshidagi (baʼzan esa taqteʼlar chegarasidagi) harflar yigʻindisidan biror soʻz (ism) keltirib chiqarish. Mazkur sanʼat asosida yozilgan sheʼr muvashshah deb nomlanadi. T. sanʼati gʻoyat nozik, u shoirdan juda katta mahoratni talab etadi, chunki keltirib chiqarish koʻzda tutilgan soʻz misra (yoki bayt)ni maʼlum bir harf bilan boshlashni talab etadi. Bu esa misra (yoki bayt)ni mazmun ifodasi uchun eng maqbul soʻz bilan emas, chiqariladigan ismga mos soʻz bilan boshlashni taqozo qiladi, natijada shakl mazmundan ustuvorroq boʻlib qoladi. Yaʼni T. sanʼati yuksak mahorat va did bilan qoʻllansagina, sheʼrga zeb boʻladi, aks holda, u sheʼrning badiiy saviyasini tushirib yuborishi ham mumkin. Mas., XX boshlarida shoirlar davralarida “muvashshahbozlik” keng rusum boʻlgan: Muqimiy, Furqat, Hamza kabi davr shoirlarining koʻpgina sheʼrlari T. sanʼati asosiga qurilgan, lekin ularning bari ham badiiy jihatdan yetuk boʻlolmagan. Albatta, adabiyotimizda T. sanʼati mahorat va did bilan qoʻllangan sheʼrlar ham talaygina. Shulardan biri sifatida E.Vohidovning “Ismi ne ul qushnikim...” deb boshlanuvchi gʻazalini keltirish mumkinki, uning har bir bayti boshidagi harflar yigʻindisidan “istak” soʻzi kelib chiqadi.

Тавшиҳ (ар. توشيح – зийнатлаш) – мумтоз адабиётдаги шеърий санъат, мисра ёки байт бошидаги (баъзан эса тақтеълар чегарасидаги) ҳарфлар йиғиндисидан бирор сўз (исм) келтириб чиқариш. Мазкур санъат асосида ёзилган шеър мувашшаҳ деб номланади. Т. санъати ғоят нозик, у шоирдан жуда катта маҳоратни талаб этади, чунки келтириб чиқариш кўзда тутилган сўз мисра (ёки байт)ни маълум бир ҳарф билан бошлашни талаб этади. Бу эса мисра (ёки байт)ни мазмун ифодаси учун энг мақбул сўз билан эмас, чиқариладиган исмга мос сўз билан бошлашни тақозо қилади, натижада шакл мазмундан устуворроқ бўлиб қолади. Яъни Т. санъати юксак маҳорат ва дид билан қўллансагина, шеърга зеб бўлади, акс ҳолда, у шеърнинг бадиий савиясини тушириб юбориши ҳам мумкин. Мас., ХХ бошларида шоирлар давраларида “мувашшаҳбозлик” кенг русум бўлган: Муқимий, Фурқат, Ҳамза каби давр шоирларининг кўпгина шеърлари Т. санъати асосига қурилган, лекин уларнинг бари ҳам бадиий жиҳатдан етук бўлолмаган. Албатта, адабиётимизда Т. санъати маҳорат ва дид билан қўлланган шеърлар ҳам талайгина. Шулардан бири сифатида Э.Воҳидовнинг “Исми не ул қушниким...” деб бошланувчи ғазалини келтириш мумкинки, унинг ҳар бир байти бошидаги ҳарфлар йиғиндисидан “истак” сўзи келиб чиқади.